Saturday, 18 July 2015
19 October 2020
دایره‌ی شکسته

«پیچاندن واقعیت»

2010 October 27

مهشب تاجیک/ رادیو کوچه

هنگامی که از چیست بودن «کاریکاتور» سخن می‌گوییم، منظور تقسیم شدن در محتوا و ماهیت این هنر است و آن را مرحله‌‌ی شناسایی «اسم» نیز می‌گویند و می‌توان برای شناخت اسم، موارد شناسه را به‌طور دقیق مشخص کرد و سپس گفت طنزنگاری چیست؟ ابتدا باید اصول و بنیاد و نیروهای محرک و شناسنده را از اصول کلیدی این هنر گرفت و سپس به این سوال پاسخ داد که مواد و نوع مصالح تشکیل‌دهنده هویت طنز یا کاریکاتور چیست؟ به‌طور کلی مرحله شناخت شناسه‌ها، «مرحله استخراج» است. بنابراین طنزنگاری یا کاریکاتور به عنوان «اسم» و از دیدگاه دستوری عبارت است از ارایه تصاویر اشخاص یا اشیا که خصوصیات برجسته‌ و بارز آن‌ها به نحوی اغراق‌آمیز و مضحک و غیرطبیعی به تصویر کشیده شود.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

کاریکاتور احتمال وجود رابطه‌ی معینی میان ظاهر شخص و شخصیت درونی فرد یا شی‌ را ارایه می‌دهد، هر چند این پیوند در طبیعت وجود خارجی نداشته ‌‌باشد. کاریکاتور عبارت است از نگریستن به‌طور عمد در آینه مقعر و ثبت تصویر افتاده در آن با هر نوع ابزار دل‌خواه. کاریکاتور از ریشه‌ی کلمه ایتالیایی «کاریکارا» به معنی «غلو» و «اغراق»‌ و «پرکردن» گرفته شده‌است و نیز به مفهوم شباهتی که در آن خصوصیات و خصلت‌های ویژه موضوع به نحوی اغراق‌آمیز و غیرطبیعی نمایان شود. بنابراین طبق تعاریف فشرده‌ای که از معنی کاریکاتور شد، باید این نکته اساسی و اصولی را در نظر داشت که این تعاریف به منزله‌ی یک تئوری است. بدین صورت که هرگونه ذهنیتی و یا روش فکری که در درون خود چنین تعریفی را استقرار داده ‌باشد، آن تفکر با ذهنیت اعتقادی معنی کاریکاتور خواهد داد، حال هر کجا باشد، چه در مبانی اقتصادی و یا در اصول سیاسی و عمل‌کرد اجتماعی و باورهای مذهبی و آرمان‌ها و چه ایده‌آل‌های انسانی و چه در هنجارها و الگوها و تجربیات و افتخارات سرفراز گذشته و چه در امید‌های آینده.

به‌طور معمول کاریکاتور از دو وجه متمایز برخوردار است. یکی جنبه قومی و بومی و مناسب ذوق توده مردم یک اقلیم خاص و دیگری جنبه جهان شمول آن است. در هر چیز که افراط شود، آن چیز به کاریکاتور تبدیل خواهد شد. در این‌جا کاریکاتور هنری است که در نتیجه اغراق انسان به وجود می‌آید و تا هنگامی که در اغراق و افراط انسان‌ها به‌سر می‌بریم، جهان کاریکاتور با ما خواهد بود. گفته شده هنر کاریکاتور خیلی پیش از پیدایش روزنامه‌نگاری و حتا اختراع صنعت چاپ در دنیا رواج داشته و در واقع عمری به  درازای تاریخ مکتوب انسان دارد. قرن‌ها پیش از این که اصطلاحات کاریکاتور‌، کارتون و یا هر عنوانی که در زبان‌های مختلف به آن داده شده ابداع شود، این هنر در عصر باستان شناخته شده و رواج داشته است .

اولین کاریکاتورهایی که در آن‌ها مسایل سیاسی و اجتماعی مطرح شد، در حفاری‌های شهر «پمپی» به دست آمده که تقریبن 1900 سال پیش در زیر گدازه‌های آتش‌فشانی پنهان بود.  این کاریکاتورها بر روی ستون‌های سنگی کنده شده بود و در معرض دید همگان قرار داده می‌شد. در قرن اخیر گرچه در نقاشی‌های نقاشان بزرگ قرن 16 میلادی‌، از قبیل «هولباین» و «بروگل » نقش‌های کاریکاتور فراوان به چشم می‌خورد، اما سنت کاریکاتورسازی که اساس آن تاکید بر جنبه‌های خنده‌آور اشخاص، موضوع کاریکاتور است، در قرن 17 میلادی به دست «کاراچی» در ایتالیا پایه‌گذاری شد.

«آگوستینو کاراچی» نقاش ایتالیایی اولین هنرمندی بود که برای سرگرمی خود و دوستانش از چهره‌ی انسان‌های واقعی‌، تصاویر کمیک می‌کشید. کسانی که از کارگاه او دیدن می‌کردند، سوژه‌های تصاویر وی می‌شدند. این بازدیدکنندگان چهره‌ی خود را به صورت سگ‌، خوک، قاطر و یا حتا پارچ آب و قرص نان می‌دیدند. پس از کاراچی، نقاشان ایتالیایی متعددی این شیوه را برگزیدند. یکی از آنان «پی‌ یرگتسی»  بود. تصاویر وی ملایم‌، جالب و هوش‌مندانه بود.  پس از آن‌، هنرمندان دیگری نیز به کاریکاتور روی آوردند،  از معروف‌ترین آن‌ها در قرن 18 نقاش انگلیسی «ویلیام هوگراث» بود. هوگراث نمی‌خواست به عنوان یک کاریکاتوریست شناخته شود. و در حقیقت کارهای وی بسیار جدی‌تر از کاریکاتورهایی بود که پیش از آن کشیده شده بود. در طرح‌ها و نقاشی‌ها وی تمام چیزهای شیطانی و احمقانه در انگلستان آن زمان نشان داده شده است. او به  ندرت چهره‌ی واقعی مردم را می‌کشید، اما شخصیت ها در تصاویر وی شامل آدم‌های خوب و بد، مست‌ها، مردان و زنان  مدپرست هستند. هوگراث هنرمندی بزرگ بود و نشان داد که یک  کاریکاتور  تا  چه  اندازه می‌تواند پرمعنا باشد. دیگر هنرمندان انگلیسی برای نمایش زشتی و حماقت بویژه در سیاست از شیوه‌ی هوگراث پیروی کردند.

در ایران در ابتدای مشروطه مردان و زنان ایرانی با حکومتی فرد محور و مقتدر در افتادند که خود را شعبه‌ای از نور خداوند بر روی زمین می‌دانست و بسیار مایل بود هر نوع آزادی را قلع و قمع کند. تمایلی که بالاخره در باغ‌شاه به واقعیت رسید و چه بزرگان‌، از «ملک‌المتکلمین» و «میرزاجهانگیرخان» ها بگیر تا «سلطان‌العلماها» را کشتند و در چاه انداختند. در واقع آن روز این‌،‌ نمایندگان مجلس یا مجاهدان اسلحه به‌دست نبودند، این اهالی مفلوک مطبوعات‌، قربانی مسلم و همیشگی حکومت‌های خودکامه بودند که زبان‌شان بریده شد. روشن‌گری‌های مطبوعات همواره زهر هلاهل‌اند و همین است که همواره حکومت‌های دیکتاتوری و فرد محور را دشمن آزادی مطبوعات می‌کند. جدال و مرگ و توقیف و فنا و تولد دوبار و باز توقیف و تهدید و بند و بست و زندان و اعدامی که همواره در جریان بوده است. و در آن زمان مردم ایران از بد روزگار اکثریتشان بی‌سواد بودند و شعر را بهتر به حافظه می‌سپردند و تصویر را بهتر می‌فهمیدند. پس بنابراین نمک طنز که ابزار دایم ایرانی‌هاست به این ماجرا  وارد می‌شود. کاریکاتور در ایران پاسخ به یک نیاز بوده است نیازی که بیش از همه با تولد نشریه‌ای آذری زبان و هم‌کاری بیش از صد نویسنده تمام و کمال پاسخ می‌گرفت و بیست و پنج سال خاری بود در گلوگاه ظالمان زمان. ملانصرالدین به دبیری جلیل محمد قلی‌زاده.

می‌گویند ستارخان وقتی ملانصرالدین را با آن کاریکاتور رنگی صفحه اول و اشعارش دست گرفت گفت عید ما امروز است. ملانصرالدین در بهار 1960 نخستین شماره‌ی خود را منتشر کرد و روی جلد آن کاریکاتوری با عنوان خواب ملل شرق و بیداری آن‌ها به طبع رسیده بود. ملانصرالدین در تفلیس چاپ می‌شد و بنابراین نمی‌توانست چندان با حکومت کشور تزاری روسیه در بیفتد. هم‌چنین گردانندگان آن اغلب ایرانی بودند بنابراین در تمام آن سال‌ها‌، تلاش خود را به نیش و کنایه زدن و پنبه‌زنی از حکومت‌های کشورهای مسلمان‌نشین منطقه معطوف کردند. مدیر نشریه در سرمقاله‌ی آغازین نوشت.

«اما مبارزه با حکومت تزاری را به فرصت بعد موکول کردیم، نخستین اقدام و اولین وظیفه‌ی ما وضعیت ملت اسلام بود که در پیش چشم داشتیم.»

باید در نظر داشت که کاریکاتور بیش‌تر موارد در بیخ و بن برای اعتراض به وضع موجود خلق شده است و مستندات تاریخی آن نشان می‌دهد نخستین کارتونیست‌های دنیا هم‌چون «دومیه» هنرمندانی معترض بوده‌اند. نمونه‌هایی از این روی‌کرد اعتراضی و در عین حال مستقل را می‌توان در مطبوعات منتشره پس از دوم خرداد هفتاد و شش در ایران بازجست. کاریکاتور همواره زینت‌بخش صفحات روزنامه‌های معتبرجهان است، و جزیی جدانشدنی از آن محسوب می‌شود. کاریکاتور، مانند ستون‌های ثابت روزنامه‌ها، طرف‌داران خاص خود را دارد. مردم کنجکاوانه در کنار رویدادهای اجتماعی و سیاسی مملکتشان، جویای آن هستند که بدانند کاریکاتوریست و طنزپرداز موردعلاقه‌شان چگونه و از چه زاویه‌ای به مسایل حاد جامعه نگریسته است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,