Saturday, 18 July 2015
21 October 2020
دایره‌ی شکسته

«تبار رخش و درفش»

2010 November 07

مهشب تاجیک / رادیو کوچه

اسب در ادبیات در ایران مانند شاه‌نامه‌ی فردوسی، اغلب در بافت و پرداخت افسانه‌ها و حماسه‌ها، عنصری تعیین کننده است. در ادب زرتشتی می‌آید که تهمورث دیوبند، اهریمن را به شکل اسب درآورد و به مدت 30 سال بر او سوار شد و به دو کرانه‌ی زمین تاخت. در تاریخ بلعمی از تهمورث به نام کسی که آیین بر اسب نشستن و زین نهادن را آورده است یاد می‌شود.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

کشور ایران به دلیل تنوع زیستی و گیاهی خاست‌گاه تولید و پرورش اسب با ژنتیک خاص است و بزرگ‌ترین فرصت سرمایه‌گذاری انسانی و فرهنگی با استفاده از این نعمت خدادادی را داشته و منجر به تولید نژادهای متنوع اسب بومی شده است. تنوع گیاهی در کشور ایران باعث شده کار پرورش اسب در مناطق مختلف کشور انجام شود و موقعیت استثنایی برای بهره‌برداری تحقیقات ژنتیکی از اسب‌های ایرانی وجود داشته باشد. در حال حاضر مهم‌ترین نژادهای اسب بومی ایران «کرد»، «ترکمن»، «دره‌شوری» و «کاسپین» است که به دلیل اقبال عمومی فرصت سرمایه‌گذاری در پرورش اسب افزایش یافته است.

آثاری از اسب‌های ترکمن تا چهارصد سال قبل از میلاد مسیح در گورستان‌های اقوام سکایی در کوه‌های آلتایی به‌دست آمده که نشان می‌دهد در چهارصد سال قبل از میلاد نیز اسب‌های ترکمن مانند زمان کنونی با نمد یچیده می‌شده‌اند. امپراطوران سلسله‌ی «هان» در چین عاشق این اسب‌های لاغر اندام و کشیده‌ی ترکمن بوده و آن‌ها را اسب‌های آسمانی می‌نامیدند و به همین دلیل لشکریان خود را برای گرفتن این اسب‌ها نزد خوانین ترکمن می‌فرستادند که با خواهش یا به عنوان امانت گرفته و یا خریده و اگر میسر نبود به سرقت می‌بردند. تا بالاخره قراردادی بین طرفین بسته شد که هر سال تعداد سی راس از این اسب‌ها به امپراطور چین داده شود. در سپاه داریوش هخامنشی سی هزار راس اسب ترکمن موجود بوده است.

در دوره‌ی نادرشاه افشار که اسب‌های ترکمنی با سیلمی‌های عرب ترکیب و نژاد جدیدی به نام «چناران» به وجود می‌آید. در این مورد در کتاب «تبارنامه اسب ترکمن» آمده است «یکی دیگر از تیره‌های اسب ترکمن، چناران است که این اسب وسیله‌ی نادر شاه برای لشکر‌کشی و سواره‌نظام ایران به منظور تصرف هندوستان به وجود آورده شده است. برای رسیدن به هندوستان راه‌های طولانی وطاقت فرسا در پیش لشکریان ایران بوده و برای طی این مسیر احتیاج به یک مرکبی بود که قادر باشد این مشکل را حل کند به این منظور طبق دستور نادر شاه سیلمی‌های عرب با مادیان‌‌های ترکمن ترکیب و نژاد جدیدی به نام «چناران» به وجود آمد.

بدون تردید اسب‌های اصیل ایرانی در نوع خود بسیار با ارزش‌اند و ارزش واقعی آن‌ها نیز تنها در نگه‌داری و استفاده از خط‌ خونی اصیل‌شان نیست، گرچه سر اسب ایرانی به زیبایی سر اسب‌های وارداتی نیست، اما خصوصیات اسب اصیل ایرانی منحصر به فرد است که در هیچ‌کدام از اسب‌های وارداتی مشاهده نمی‌شود. در حالی که تعداد کافی از این نژاد خالص بدون دخالت خون وارداتی تولید شوند، بقا این نژاد برای آینده تضمین می‌شود. امروزه پرورش‌دهندگان اسب در کلیه‌ی کشورها به عمل‌کرد اسب‌ها بیش‌تر از ظاهر آن‌ها اهمیت می‌دهند. این نکته‌ای‌ است که تولیدکنندگان ایرانی باید به آن توجه کنند.

اسب‌های ترکمن به چند دسته تقسیم می‌شوند:

«یمود یا یموت»

نوعی از اسب مشهور ترکمن است و منشا بسیار قدیمی دارد. اسب یموت شکلی تنومند، خوش‌اندام و هماهنگ دارد و امتیاز آن در استقامت و سرعت است. نوع بسیار معروف آن «کوراوغلی» است. کور اوغلی اسبی است بردبار، تیزتک و سری خوش‌فرم دارد. اسب یمود دارای یال بسیار ظریف و کم‌پشت، بسیار محکم و طاقت گرمای شدید را دارد، باوقار و با نزاکت بالا، به‌ویژه برای مسابقه و اسب‌سواری در مسافت‌های طولانی مناسب است. سرو گردنی کوتاه و پایداری بسیار بالا که محصول آمیزه‌ی اسب ترکمن با اسب‌های نواحی جنوب ایران مانند، فارس و خوزستان است، که به منطقه‌ی ترکمن صحرا آورده شده بودند. اغلب به رنگ سفید، رنگ پوست روباه و طلایی وجود دارد. اندازه‌ی بلندی آن ۱۴۷تا ۱۵۵ سانتی‌متر است.

«آخال»

از نسل اسب‌های ترکمن کهن و باستانی است، که تا ۲۵۰۰ سال پیش نیز زیست داشته است. آخال اسبی است با استعداد فوق‌العاده و هم‌چنین منشی بسیار خودسر دارد. اسبی است با توانایی بالا، با سری راست، گردنی ظریف، طول متوسط، گاهی دارای شانه‌های اریب. مچ پای برجسته و کفل افتاده دارد. اسبی کشیده و بلند، پاهای مقاوم با سمی سخت است. گاهی سینه‌ای کم‌عمق و باریک و گردنی همانند گوزن وارونه و کش‌دار بویژه با توانایی یورتمه خوب، مستعد برای کوه است. پوست و یال ظریف و ابریشمین دارد. این اسب نزد قبایل تکه در استپ‌های شمال ترکمن صحرای ایران و جمهوری ترکمنستان موجود است. رنگ‌های اصلی آن کهر، خاکستری، سفید، طلایی رنگ، سرخ و سیاه کلاغی است. نام آن به لحاظ این‌که منطقه‌ای است که ترکمن‌های تکه در آن‌جا زیست دارند، خوانده شده است. بلندی اندام آن اغلب بین  ۱۵۰ تا ۱۶۰ سانتی‌متر است.

«چناران»

منطقه‌ای که قبایل «گوگلان» در بخش شرقی صحرای ترکمن سکنی دارند وجود دارد به نام چناران. اسب  این نژاد در سال ۱۷۰۰ میلادی با آمیزش اسب نر ایرانی و اسب ترکمن ماده به‌وجود آمد. به گفته‌ای دیگر در دوران نادرشاه افشار برای تسخیر هندوستان که راهی دراز، دشوار‌گذر و ناهموار بود، از آمیزه‌ی سلیمی‌های عرب و اسب‌ترکمن به وجود آمده است. اسبی است نیمه‌خون و بلندی آن تا ۱۵۲ سانتی‌متر می‌رسد. اسب چناران، باهوش و مهربان، دارای گردنی دراز، پشت و کمر متوسط و پاهای قشنگ است. اندامی تنومند و سترگ، دارای استقامت بیش‌تر در آب‌و‌هوای گوناگون و به‌راحتی راه طولانی را درمی‌نوردد. به رنگ های سفید و قهوه‌ای وجود دارند.

بخش قابل توجهی از خط خونی اصیل ایرانی در جریان اختلاط با خون‌های وارداتی از چرخه‌ی طبیعت خارج شده است و اگر این‌گونه پیش رود یافتن تنها تعداد اندکی از اسب‌های اصیل خالص ایرانی برای همیشه غیرممکن ‌می‌شود. اشتباه بزرگی است اگر این اسب‌های با ارزش را در حالی که می‌توان تنها با چند تولید درون‌نژادی مناسب و حساب شده برای نسل‌های آینده محفوظ نگه داشت، برای همیشه نابود و منقرض شود. در حالی که تعداد کافی از این نژاد خالص بدون دخالت خون وارداتی تولید می‌شوند و این‌گونه بقا این نژاد برای آینده تضمین می‌شود. اگر که کمی لیاقت و کفایت هم‌راه آن شود.

معرفی‌ اسب ترکمن در ایران، علی‌ گلشن، تهران، پژواک کی‌وان، 1384

‌اسب، دکتر ابراهیم‌پور و دکتر رضایی‌نژاد، اصفهان، مرکز نشر دانش‌گاه صنعتی‌، 1384

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , ,