Saturday, 18 July 2015
03 December 2020
دایره‌ی شکسته - هنر دوبله

«صداهای زیبای پشت‌پرده»

2010 November 10

مهشب تاجیک / رادیو کوچه

برای ناطق کردن فیلم‌های صامت، دوبلاژ اختراع شد. اولین کشور که در این راه پیش‌گام شد، فرانسه بود و سپس ایتالیا و انگلستان بودند که از هنر دوبلاژ برای فیلم‌هایشان استفاده کردند. بعدها تلاش برای دوبله فیلم‌های خارجی صورت گرفت. اما در کشورهایی مانند ایتالیا به علت تعدد لهجه‌های مختلف، فیلم‌های داخلی نیز باید دوبله می‌شدند. علاوه بر این علت، ایتالیایی‌ها عاشق دوبله بودند و حتا فیلم‌ساز معروف «فلینی» تحت هیچ شرایطی دوست نداشت از صدای سرصحنه استفاده کند. او معتقد بود صداها در دوبله خیلی به‌تر حس و نقش‌های واقعی را به بیننده منتقل می‌کنند. همین امر باعث پیش‌رفت دوبله در این کشور شد. بخشی از به‌ترین فیلم‌های اولیه دوبله شده به فارسی، در این کشور تهیه می‌شد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

ردپای هنر دوبلاژ ایران را می‌توان از ابتدای دهه‌ی 1310 دنبال کرد. آغاز این امر به سال 1309 و ورود نخستین فیلم ناطق به ایران برمی‌گردد. در این سال با افتتاح سینما «پالاس» در ایران، این پدیده‌ی جدید پس از این که سه سال از ناطق‌شدن سینما در ایران می‌گذشت، وارد ایران و در همه نقاط دنیا با استقبال زیاد علاقه‌مندان روبه‌رو شد. در این زمان سالن‌های سینما برای فهم موضوع فیلم‌ها از وجود یک نفر مترجم استفاده می‌کردند‌ که هنگام نمایش، قصه فیلم را با صدای بلند برای تماشاگران تعریف می‌کرد. ولی دوبله به معنای واقعی آن حدود پانزده سال پس از آغاز دوبلاژ در دنیا، در سال  ۱۳۲۵ به ایران رسید.

گرچه همه کارهای فنی آن در کشورهای دیگر انجام می‌شد اما در روز پنج‌شنبه، ۵ اردیبهشت سال ۱۳۲۵ایرانیان شاهد اولین فیلم فرانسوی دوبله شده به فارسی به نام «دختر فراری» در سینما کریستال بودند. گرچه قبل از آن، در اوایل دهه‌ی ۱۳۲۰ و در جریان جنگ جهانی دوم‌، مردم اخبار جنگی را با توضیح فارسی می‌دیدند اما دیدن فیلم‌های سینمایی خارجی آن هم به زبان پارسی امری اعجاب‌انگیز و خارق‌العاده بود. در ضمن تا قبل ازاین زمان‌، همه‌ی فیلم‌ها به زبان اصلی با میان‌نویس فارسی به نمایش درمی‌آمد. صحنه‌های مختلف فیلم را می‌بریدند، ترجمه‌ی صحنه‌ها را روی کاغذی می نوشتند، از نوشته فیلم‌برداری می‌کردند و پس از پخش فیلم، وسط صحنه‌های آن نوشته‌ها را پخش می‌کردند.

نمایش فیلم «دختر فراری» با استقبال بسیارخوب مردم روبه‌رو شده بود. این کار به دست دکتر «اسماعیل‌کوشان» انجام شد. در حقیقت او بانی دوبله‌ی اولین فیلم خارجی به فارسی بود. دکتر کوشان پس از پایان تحصیلاتش در رشته اقتصاد درآلمان، رشته تازه‌ای را برای ادامه‌ی تحصیل پیدا می‌کند و به لحاظ جاذبه‌ای که سینما برایش داشت، در رشته ارتباط جمعی که شامل روزنامه‌، رادیو و سینما می‌شد، ادامه تحصیل می‌دهد. پس از مدتی‌، قصد برگشت به ایران را می‌کند که به علت پاره‌ای از مسایل ‌مانند جنگ مجبور می‌شود مدتی را در استانبول اقامت کند. در طول اقامت اجباری‌اش، در آن‌جا به‌طور جدی پی‌گیر‌ کار دوبله می‌شود و طرح اولیه شرکت «میترا فیلم» را با مشارکت خودش، همسرش دیانا و «جهانگیر ‌تفضلی» دانش‌جوی رشته حقوق در دانش‌گاه استانبول شکل می‌دهد. سپس با خرید دو فیلم فرانسوی و اسپانیولی کارش را آغاز می‌کند.

به کمک تفضلی برای انجام این کار برخی از دانش‌جویان علاقه‌مند جذب کار شدند. نام «دختر فراری» را خود کوشان برای فیلم فرانسوی انتخاب می‌کند، اما نام اصلی فیلم «نخستین وعده‌ی دیدار» محصول سال ۱۹۴۴ فرانسه بود. وی در آن زمان به سختی می‌تواند برای هنرپیشگان خارجی زن، زنی ایرانی را بیابد زیرا کم‌تر بانوی ایرانی حاضر می‌شد که به جای ستاره‌های این فیلم‌ها حرف بزند. اما سرانجام «نوریه قوانلو» به جای هنرپیشه‌ی فرانسوی «دانیل‌داریو» حرف می‌زند و بقیه نقش‌های زن را دختران یا زنان ترک یا یونانی دوبله کردند که کاری بس مشکل بود، زیرا باید زبان فارسی را تا حدودی به آن‌ها آموزش می‌داد، تمرین می‌کرد و بالاخره ضبط بر روی فیلم بود.

پس از جمهوری‌اسلامی، دوبلاژ فیلم‌های خارجی تبدیل به یک ابزار سیاسی مذهبی برای سانسور فیلم‌ها شد که به‌طور آگاهانه به‌کار گرفته می‌شد تا صحنه‌‌هایی را که از نظر آنان غیراخلاقی بود لاپوشانی کنند

در سال 1328 عطااله زاهد به هم‌راه برادران «ضیاالواعظین»، «شیرازی»، «خانی»، «مغازه‌ای» و «سعید غیاثی»، استودیو «آریافیلم» را تاسیس و فیلم «آهنگ‌شهرزاد» را دوبله کردند که نسبت به کارهای پیشین به مراتب حرفه‌ای‌تر و قابل قبول‌تر بود. پس از آن استودیوی «میترافیلم» کوشان در سال ۱۹۴۸ اولین فیلم ناطق ساخت داخل ایران را به نمایش گذاشت. این فیلم که «توفان‌ زندگی» نام داشت تهیه‌کننده، فیلم‌بردار، و ویراستارش خود کوشان و کارگردان آن «محمدعلی‌ دریابیگی» بود که دوره‌‌ی تاتر و سینما را در آلمان دیده بود. کوشان بر بسیاری از مشکلات تولیدی، تکنیکی، و پرسنلی فایق شد و با شیوه‌ای صنعت‌‌گرانه نه تنها این کارها بلکه بسیاری کارهای متفرقه‌ی دیگر را برای  دوبله‌ی  این فیلم‌ها انجام می‌داد.

تا آخر سال‌های ۱۹۵۰ بازی‌گران ایرانی صدای خودشان را در مرحله‌ی پس از تولید دوبله می‌کردند اما از سال‌های 1960 به بعد با پیدایش روش تولید مختلط  این کار را ترک کردند و تولید صدای خود را به دوبلورهای حرفه‌ای سپردند. این هنرمندان صدا بر تصویر، متخصص، همه‌‌فن‌حریف و پرکار بودند. بعضی از آن‌ها در دوبله صدای بازی‌گران خارجی و داخلی معینی تخصص داشتند، در حالی که بعضی دیگرشان بسیاری از صداهای مختلف را دوبله می‌کردند. آنان در ادامه‌ی کار دیلماج‌های پای پرده  اغلب با گذاشتن گفته‌هایی به زبان فارسی در دهان بازی‌گران خارجی، آنان را بومی می‌کردند. این موضوع به خصوص در مورد فیلم‌های کمدی و کاراکترهای قوی، ازقبیل کابوی‌ها، آدم‌های خشن، خلاف‌کارها، و قهرمانان مرد و زن رمانتیک صدق می‌کرد.

کیفیت فنی نسخه‌‌های دوبله‌شده و نیز دخالت‌های خودسرانه‌ی زیاد واردکنندگان، توزیع‌کنندگان، نمایش‌‌دهندگان، ماموران سانسور دولتی و دوبلورها در نسخه‌های اصلی، مشکلاتی بودند که گریبان دوبله، این هنر عظیم را گرفتند. بسیاری از مشکلات فنی به تدریج از میان رفتند، اما برخی از مشکلات زیبایی ‌شناختی و ایدئولوژیکی شدت یافتند و منجر به پیدایش بوطیقاها و خط‌مشی‌های سیاسی چندی شدند. تا دهه‌ی 1970 توزیع‌کنندگان و واردکنندگان فیلم‌‌های سینمایی استودیوهای دوبله‌‌ای را راه می‌انداختند که تراک موسیقی و افکت‌‌های صوتی را جدا از تراک دیالوگ تهیه می‌کردند تا دوبلورها به‌طور صرف برروی دوبله‌‌ی دیالوگ خود تمرکز داشته باشند و فیلم‌های دوبله‌شده موزیک اصلی و افکت‌های صوتی خود را حفظ کنند. درواقع، این هنرمندان صدا بسیار کارآمد و پرکار بودند و به‌ترین آن‌ها در دوبله‌ی صداهای چندین بازی‌گر خارجی تخصص پیدا می‌کرد. درنتیجه‌ی موفقیت آن‌ها، تعداد فیلم‌های دوبله‌شده‌ای که در ایران به نمایش درمی‌‌آمد به سرعت فزونی ‌گرفت.

پس از جمهوری‌اسلامی، دوبلاژ فیلم‌های خارجی تبدیل به یک ابزار سیاسی مذهبی برای سانسور فیلم‌ها شد که به‌طور آگاهانه به‌کار گرفته می‌شد تا صحنه‌‌هایی را که از نظر آنان غیراخلاقی بود لاپوشانی کنند. محتوای غیر‌اخلاقی غربی یا خط‌مشی نادرست سیاسی این صحنه‌ها تغییر داده یا حذف می‌شد که خط داستانی، رابطه‌ی شخصیت‌ها، و خط‌مشی سیاسی تازه‌ای را به‌وجود می‌آورد. به‌طور مثال، از طریق دوبلاژ و برش، روابط جنسی زنان و مردانی که در فیلم‌های خارجی با هم زن و شوهر نبودند و در ایران‌ اسلامی غیرقانونی محسوب می‌شود‌، به روابط فامیلی یا دوستانه تغییر می‌یافت. به‌طور شفاهی، عاشق و معشوق‌ها، خواهر و برادر یا دوست خوانده می‌شدند و برای اجتناب از تابوی روابط جنسی با محارم تصویرهایی را که از این روابط القا می‌کردند با برش حذف می‌‌کردند.

این گونه تغییرات برای کل فیلم عواقبی اساسی داشت که تغییرات فراوان دیگری را نیز ایجاب می‌کرد تا داستان بی‌خلل و منسجم شود. بدون آن دست‌کاری‌های نهایی در سراسر فیلم، قابل فهم بودن آن از میان می‌رفت، که در بسیاری موارد در اوایل جمهوری اسلامی چنین می‌شد. استراتژی‌های مشابهی نیز به‌کار می‌رفت تا در فیلم‌ها تغییر ایجاد کنند و آن‌ها را از نظر سیاسی به دل‌خواه خود دست‌کاری کنند. دوبله، به خاطر امکانات گسترده‌اش میدان بزرگی را برای مطالعه به‌دست می‌دهد. بسیاری از صداهای ماندگار ایران به دیار باقی شتافتند، هنوز هم این هنر در ایران بسیار قدرت‌مند است ولی ابزاری شده است برای بازی با فهم مردم از این رو هر روز تعداد بیش‌تری از بزرگان این صنعت به سمت خانه‌هایشان می‌روند و خانه‌نشین می‌شوند.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , ,