Saturday, 18 July 2015
23 October 2020
دایره‌ی شکسته- ميدان «نقش‌جهان»

«جهانی در یک میدان»

2010 November 14

مهشب تاجیک / رادیو کوچه

میدان «نقش‌جهان» به جای میدان کوچکی که از دوران تیموریان باقی مانده بود احداث شد. به هنگامی که دو «مسجد‌امام» و «شیخ‌لطف‌اله» و سر در «بازار ‌قیصریه» ساخته شد این سه بنا با طاق‌های متحدالشکل به هم مربوط شدند و با پایان یافتن میدان و خاتمه‌ی تزیینات، کف آن شن‌ریزی و مسطح شد. از این زمان بود که میدان برای انجام مسابقات و بازی‌های معمول آن عصر مانند چوگان و قاپوق‌اندازی مورد استفاده قرار می‌گرفت و سان و رژه سربازان و سپاهیان نیز در همین محل انجام می‌شد. دو ستون سنگی که در جلو مسجد امام واقع شده و قرینه آن‌ها نیز روبه‌روی بازار قیصریه به چشم می‌خورد، بیان‌گر انجام بازی چوگان و سایر ورزش‌ها در میدان هستند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

شب‌ها نیز میدان به محل تردد بازی‌گران، شعبده‌بازان، خیمه‌شب‌بازان، بند‌بازان و قصه‌گویان تبدیل می‌شد. به غیر از بناهای تاریخی چهارگانه که در چهار سمت میدان قرار گرفته‌اند و به جز خیابان‌هایی که از میدان می‌گذرند، دور تا دور میدان را غرفه‌های دو اشکوبه احاطه کرده‌اند. این غرفه‌ها در آن روزگار به داد و ستد و تجارت اختصاص داشتند. هم‌چنان که امروز همین کاربری حفظ شده و انواع صنایع دستی و منسوجات کار اصفهان در آن‌ها به مسافران و گردش‌گران عرضه می‌شود. چهار طرف میدان، چهار بازار قرار گرفته که به وسیله مغازه‌های داخل میدان به میدان مربوط می‌شوند. این بازارها در روزگار صفویه هر یک به شغلی اختصاص داشت.

در واقع پیش از آن‌که شهر اصفهان به پایتختی ایران صفوی برگزیده شود در این میدان باغی گسترده وجود داشته ‌ به‌نام «نقش جهان». در کتاب «تاریخ عالم آرای عباسی»، ذکری از میدان نقش‌جهان آمده است. به هر حال پیش از احداث میدان به شکل فعلی، حداقل بخشی از باغ «نقش‌جهان» به نام میدان معروف بوده است. منابع گوناگون دیگر، بنای به شکل فعلی را در دوره‌ی سلطنت شاه عباس اول و به سال 1011 قمری دانسته‌اند. احتمال دارد که بنای این میدان از روی نقشه‌ی میدان «حسن‌ پادشاه» در تبریز برداشت شده باشد. ولی به هرحال در سال 1004 قمری، جای‌گاهی به نام میدان نقش جهان در بخشی از باغ وجود داشته است. و در دوره‌ی قاجار، مانند سایر بناهای تاریخی اصفهان مورد بی‌مهری حکام محلی به‌خصوص شاهزاده «ظل‌السلطان» و شاهزاده «صارم‌الدوله» قرار گرفت و تا مرز تخریب نیز پیش رفت. در دوره‌ی «رضا‌شاه» میدان و ابنیه اطراف آن به شکل کنونی مرمت شدند. از سال ۱۳۶۸ به بعد تردد خودروها در بخش جنوبی ممنوع شد و تردد در این بخش به صورت پیاده یا با درشکه صورت می‌پذیرد. میدان نقش‌جهان در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده ‌است.

در قدیم میدان را این‌گونه توصیف کرده‌اند: شکل میدان مستطیلی است در جهت شمال به جنوب. دورتادور آن رف‌های دو طبقه‌ی طاق‌دار تعبیه شده است. فضای فوقانی به اتاق‌های کوچکی تقسیم شده که به عنوان اتاق خواب به هر غریبه‌ای یا حتا به فاحشه‌ها کرایه داده می‌شود. طبقه‌ی زیرین آن معبر پیاده‌هاست، اما بیش‌تر به عنوان حجره‌های بزرگ و وسیع باری خرده فروش‌ها و پیشه‌ورانی که انواع و اقسام کالا را می‌سازند و می‌فروشند نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. ولی در این امر هیچ هرج‌و‌مرج و بی‌نظمی رخ نمی‌دهد، زیرا آن فضا را بین اصناف مختلف تقسیم کرده‌اند. این ردیف حجره‌های مرتفع، تمیز و هماهنگ، که با طارمی‌های بسیار قشنگ از هم جدا شده به میدان شاه حالت خاص و جذابی داده است.

هم‌سانی و یک‌نواختی عمارات دور میدان، با چند بنای مجلل به به‌ترین وجه از بین می‌رود. در ضلع غربی، عالی‌قاپو برجستگی خاص دارد و در فاصله‌ی مختصری از آن سردر هشتی که به حرم‌سرا می‌رود قابل ذکر است. در ضلع شرقی که مقابل آن قرار دارد مسجد شیخ لطف‌اله با کاشی‌های فوق‌العاده باشکوه و درخشان نگاه را به خود جلب می‌کند. در کنار دیوار این مسجد کسانی هستند که با دریافت چند شاهی بلافاصله دست به کار می‌شوند و صحنه‌های جنگ را نمایش می‌دهند. جبهه‌ی مسجد شاه وسط عرض جنوبی میدان را اشغال کرده است. این عمارتی رفیع و مجلل است که زیبایی طاق‌های قوس‌دار آن غیر‌قابل تقلید است. از طرف شمال مدخل بازار بزرگ قیصریه که از نظر زیبایی دست کم از مسجد‌شاه ندارد، روبه‌روی آن قرار گرفته است. در دالان‌های بی‌شمار مسقف این بازار، پارچه‌های پشمی، زری، منسوجات پنبه‌ای و ابریشمی و انواع و اقسام اجناس خارجی دیگر برای فروش در معرض تماشا قرار گرفته است. دهنه‌ی این بازار از نظر ساختمانی با ضراب‌خانه که در آن زرگری هم می‌کنند، مربوط است. در شهرهای دیگر ایران هم به بازار بزرگ، قیصریه می‌گویند. این بازار بزرگ خود معیار خوبی است برای اظهار‌نظر درباره‌ی رفاه اجتماعی و توسعه‌ی دادوستد در هر ناحیه.

ژنرال شاردن نیز در این‌باره می‌گوید: «میدان دارای 12 مدخل عمده و چند مدخل کوچک است. در مرکز میدان دکل بزرگی است به بلندی 120 پا که در روزهای رسمی برای نشانه زدن به کار می‌رود. در دو طرف میدان و به فاصله ی 35 پا از نهر دو ستون سنگ مرمر به ارتفاع 8 پا و فاصله‌ی 15 پا قرار دارد. این ستون‌ها را برای چوگان‌بازی ساخته‌اند. سردر مسجد‌شاه و سردر بازار‌شاه که هر کدام در دو طرف میدان واقع هستند، به شکل نیم هلالی است و جلوی هر یک حوضی قرار دارد به محیط 70 پا و عمق 10 پا که اطراف آن از سنگ ساخته شده و همواره در آن‌ها آب زلال است. در اطراف این ابنیه منجنیق‌هایی از چوب قرار دارد که روی آن‌ها از پایین تا بالا چراغ نصب کرده‌اند. روی ابنیه و اتاق‌های اطراف میدان نیز از بالا تا پایین جای چراغ ساخته شده که در جشن‌ها و اعیاد روی آن‌ها چراغ می‌گذارند که در هیچ کجای دنیا این چراغانی دیده نمی‌شود. زیرا همه‌ی این چراغ‌ها در حدود پنجاه هزار عدد است. شاه عباس از این کار بسیار لذت می‌برده و اغلب دستور چراغانی می‌داده است. جانشین او «شاه صفی‌ اول» چندان توجهی به این کار نداشت و «شاه عباس‌دوم» و «شاه‌سلیمان» نیز چندان علاقه‌ای بدان نشان نمی‌دادند و فقط در مواقع پذیرایی سفرای خارجی امر به چراغانی می‌دادند در دو طرف در قصر سلطنتی به فاصله‌ی 110 قدم طارمی چوبی منقش است که در داخل فضای بین آن و دیوار قصر 110 توپ چدنی سبز رنگ می‌باشد. اغلب این توپ‌ها، توپ‌های کوچک صحرایی است. به استثنای دو تا که بزرگ و از نوع خمپاره انداز است و ایرانیان به آن‌ها «شتر» می‌گویند. این توپ‌ها ساخت اسپانیا و جز غنایمی است که ایرانیان هنگام فتح هرمز از قلاع پرتقالی‌ها به چنگ آورده‌اند. در گوشه‌ای در حرم‌سرا دو پایه‌ی ستون مرمر بسیار زیبا و گران‌بهایی است که از تخت جمشید آورده‌اند. در سر در بازار شاه دو ایوان سرپوشیده است که آن را «نقاره‌خانه» می‌گویند و به هنگام غروب و سحر با نقاره و کوس و دهل که قطر آن‌ها سه برابر قطر طبل‌های اروپا است، می‌زنند. این را فراموش کردم که اطراف میدان میان جوی‌ها و عمارات درخت‌های چنار کاشته‌اند، به‌طوری که عمارات اطراف میدان را بدون آن‌که از نظر مستور کنند، مانند چتری پوشانده‌اند. این درخت‌ها بسیار به زیبایی میدان می‌افزایند، به‌خصوص در فصل تابستان و زمانی که میدان را آب‌پاشی کنند و اصناف مختلف بساط در آن نگسترانده و نهر نیز پر از آب باشد.»

آن‌چه درباره‌ی میدان نقش‌جهان می‌توان گفت این‌که این اثر نفیس و با‌شکوه که در دنیا از شهرتی چشم‌گیر و بی‌نظیر برخوردار است، با مجموعه عناصر و عمل‌کردهایی که در نقش‌های سیاسی، مذهبی، اقتصادی، توریستی، و تفریحی داشته، پیوسته در آسمان هنر و زیبایی ایران و جهان می‌درخشد. به‌طوری که با جرات می‌توان ادعا کرد که این میدان هم‌راه با فضاهای تکمیلی و عناصر مربوط به آن یعنی عمارت عالی‌قاپو، مسجد شیخ لطف‌اله، مسجد امام، توحید‌خانه، سردر قیصریه و راسته‌ی بازارها به یکی از بی‌نظیرترین معماری‌ها و جاذبه‌های توریستی ایران تبدیل شده است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , 

۱ Comment

  1. 1

    wh0cd471156 continue reading