Saturday, 18 July 2015
26 November 2020
زخم - تجاوز به محارم،

«جنایتی که حریم خانواده را در‌هم می‌شکند»

2010 November 18

افشان برزگر / رادیو کوچه

«تجاوز»، واژه‌ای که بسیار شنیده‌اید. عملی که در فرهنگ‌ها و مذهب‌ها مختلف تقبیح شده و آثار روانی تخریب‌کننده این عمل تا سال‌های سال بر روح و جسم قربانیان باقی خواهد ماند، ‌به‌‌خصوص ‌این‌که تجاوز در حریم خانواده صورت بگیرد و متجاوز و قربانی چشم‌در‌چشم یک‌دیگر در کنار هم زندگی کنند.

هر از چند گاهی اخبار چنین حوادثی در رسانه‌های بین‌المللی منعکس می‌شود که معروف‌ترین آن تجاوز پدر سنگ‌دل اتریشی به مدت 24 سال به دخترش و داشتن هفت فرزند از او بود که دست آخرمتهم این پرونده به حبس ابد محکوم شد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در ایران نیز هر سال چندین پرونده در رابطه با «تجاوز به محارم» تشکیل می‌شود، اما هیچ‌گاه این پرونده‌ها بنابر مصلحت سنجی مسوولان دولتی و قضایی رسانه‌ای نمی‌شود. در این راستا برای بررسی دقیق و عمیق‌تر این آسیب اجتماعی در ایران با «محسن مال‌جو» استاد دانش‌گاه و محقق حوزه زنان به گفت‌وگو نشستیم. وی جزو معدود کسانی است که در ایران روی پرونده‌های «تجاوز به محارم» کار کرده و در جریان جزییات بسیاری از این پرونده‌ها قرار دارد.

مال‌جو در ابتدا با بیان این که آماری در ارتباط با تجاوز به محارم در کشور وجود ندارد، علت آن را این‌گونه بیان می‌کند، در بسیاری از موارد، پرونده‌های ارجاع داده شده به دادگاه‌ها‌ تنها با عنوان «زنا» ثبت می‌شود، این در حالی است که باید مشخص شود که پرونده‌ ارجاعی به دادگاه، زنای با محارم بوده یا محصنه، عنف و …، این در حالی است که ثبت این پرونده‌ها به‌صورت سلیقه‌ای اعمال می‌شود.

وی با بیان این‌که متاسفانه به اشتباه در فقه، قانون و حتا افراد عامی و متخصص، فرقی بین زنای محارم و مفهوم تجاوز به محارم وجود ندارد، می‌گوید، زنای با محارم برقراری رابطه جنسی هم‌راه با رضایت بوده که از نظر مذهبی حرام است و نوعی فساد را به هم‌راه دارد، اما تجاوز به محارم، رابطه جنسی بدون رضایت محارم است که در آن نوعی جرم اتفاق می‌افتد.

به گفته این محقق، مطالعه «تجاوز جنسی به محارم» طی چهار سال انجام شده که در آن تجاوز جنسی پدر به دختر و برادر به خواهر برای اولین‌بار در ایران مورد بررسی قرار گرفته است.

مال‌جو با اشاره به ویژگی‌های خانواده‌هایی که در آن تجاوز به محارم اتفاق افتاده است، اظهار می‌کند: «رابطه عاطفی موجود در خانواده‌های آسیب‌دیده بسیار ضعیف است، به‌طوری که بسیاری از زنان آزاردیده جزو افراد فراموش‌شده و فرزندان ناخواسته محسوب می‌شوند.» به‌طور مثال «لیلا» یکی از نمونه‌های آزاردیده در این تحقیق عنوان می‌کرد: «‌پدرش از دختر بیز‌ار است و همیشه عنوان می‌کرده که اگر یک سگ داشته باشد، به‌تر از دختر است.

وی افزود: «دومین دسته از افراد آزاردیده، افرادی با نارسایی هوشی هستند که دختری به نام «سمیه» با ضریب هوشی بسیار پایین یکی از نمونه‌های آزاردیده در این تحقیق بود و از برادرش یک فرزند داشت.»

این پژوهش‌گر آسیب‌های جنسی، تحمل پایین در برابر مشکلات، نقص در برقراری عاطفی با اعضای خانواده‌ و داشتن سوظن به اعضای خانواده و هم‌چنین پرخاش‌گری کلامی و جنسی را از مشخصات مشترک افراد آزارگر عنوان کرده و می‌گوید: «موضوع محرومیت جنسی در پرونده‌های آزار جنسی برادر نسبت به خواهر، در پرونده‌های مورد تحقیق بسیار قابل توجه است. اما محرومیت جنسی برای پدران خیلی مطرح نبوده است.»

به گفته این کارشناس حوزه مطالعات زنان، در خانواده‌های یک والدی که آزار جنسی پدر به دختر وجود داشت، به نظر می‌رسد که پدر،‌ دخترش را جای‌گزین زن از دست‌رفته‌اش کرده و تمام وظایف یک زن خانه‌دار را از وی طلب می‌کند.

وی با بیان این‌که در اکثر نمونه‌های خانواده‌های آزاردیده تک والدی که پدر آزارگر بوده، مادر حضور نداشته است، می‌گوید: «اما در خانواده‌های تک والدی که دختران توسط برادرانشان مورد آزار جنسی قرار گرفته‌اند، پدر حضور نداشته و برادران ادعا کرده‌اند که آن‌ها خرج خانه را تامین می‌کنند.»

مال‌جو عنوان می‌کند: «وجود تعارضات خانوادگی، یکی از بارزترین مشخصه خانواده‌هایی است که دختران در آن مورد آزار پدر قرار می‌گیرند و ترس مادر از پدر، یکی از نکات اساسی است که در نمونه‌های تحقیق این خانواده‌ها دیده شده است.»

وی درباره رابطه فرد آزاردیده با آزارگر نیز اظهار می‌کند: «زمانی که فرد غریبه‌ای به یک زن تجاوز کند، قربانی می‌تواند از فرد آزارگر متنفر شود، اما در این نوع آزار جنسی، اکثر افراد آزاردیده کم سن‌و‌سال و وابسته به مراقبت نقش آزارگر «پدر» هستند.»

این استاد دانش‌گاه ادامه می‌دهد: «در بسیاری از موارد افراد آزاردیده دچار تضادهای ارتباطی شده که شناخت مرز بین نفرت و علاقه در آن‌ها دشوار است.» به‌طور مثال «اعظم» عنوان می‌کرد که دلش می‌خواهد از پدرش انتقام بگیرد، چون باعث بدبختی‌اش شده، اما دلش نمی‌خواهد که او بمیرد.»

مال‌جو با بیان این‌که این تصور که آزار جنسی در خانواده‌های پرجمعیت اتفاق می‌افتد حقیقت ندارد، عنوان می‌کند: «76‌درصد از نمونه‌های این تحقیق، خانواده‌هایی بودند که تعداد فرزندان‌شان یک تا سه فرزند بوده است.»

این پژوهش‌گر یکی از ویژگی‌های اصلی خانواده‌هایی که دختر توسط پدرش مورد آزار جنسی قرار می‌گیرد، را موضوع مردسالاری عنوان کرده و می‌گوید: «در این خانواده‌ها پدر پرخاش‌گر بوده و اعضای خانواده‌ را مورد خشونت جسمی قرار می‌دهد، در نتیجه فضای خانه آکنده از ترس از پدر است.»

وی با اشاره به این‌که این خانواده‌ها به‌صورت سنتی مرد را نان‌آور و زن را خانه‌دار تلقی می‌کنند، می‌گوید: «اصولن اولویت، نیاز پدر است. یعنی مهم این است که پدر به چه چیزی نیاز دارد، با این وجود هر چه از ساختار خودکامگی و بی‌بندبار والدین به سمت ساختار دموکراتیک پیش رویم، امکان وقوع آزار جنسی کم‌تر خواهد شد.»

مال‌جو معتقد است که افراد آزارگر در رسیدن به مقاصد خود از چهار استراتژی اجبار و خشونت، ارعاب و استراتژی اقتصادی و فریب‌کارانه استفاده می‌کنند.

وی درباره استراتژی خشونت اظهار می‌کند: «در این خانواده‌ها خشونت حرف اول را می‌زند، بنابراین پدران و برادران ترسی از ضرب‌و‌شتم، شلاق زدن و سوزاندن برای رسیدن به هدف خود ندارند.» به‌طور مثال «زینب» یکی از موارد آزاردیده در این تحقیق عنوان می‌کرد که پدرش با تهدید این‌که اگر به حرف‌هایش گوش نکند او را می‌سوزاند، چند بار صورتش را با آب جوش سوزانده است.»

به گفته این کارشناس، در خانواده‌های مورد آسیب، انزوای اجتماعی وجود دارد و پدران کم‌ترین محبت را به فرزندان‌شان ابراز می‌کنند. در نتیجه آن‌ها با اغوای عاطفی، محبت را با آزار جنسی مبادله می‌کنند، این در حالی ‌است که دختران آزاردیده هم بر این باورند که تنها راه دوست داشته‌شدن از سوی پدر این است که مورد سو‌استفاده جنسی قرار گیرند.

وی درباره استراتژی ارعاب نیز می‌گوید: «در این استراتژی، پدران گاهی اوقات تهدید به ترک فرزندان و یا آسیب رساندن به سایر افراد خانواده‌ می‌کنند. هم‌چنین دادن امکانات رفاهی نیز یکی از موارد مورد استفاده در استراتژی اقتصادی است.» مانند این که «سمانه» یکی از نمونه‌های آماری در این پژوهش اظهار می‌کرد که پدرش گفته که اگر می‌خواهی برایت جهیزیه تهیه کنم باید با هم رابطه جنسی داشته باشیم.

وی در رابطه با استراتژی فریب‌کارانه که یکی از روش‌هایی است که فرد آزارگر از آن استفاده می‌کند، با بیان نمونه‌ای می‌گوید: پدر «نوشین» وقتی مادر خانواده‌ در محل کار بود، با ریختن قرص بی‌هوشی در نوشیدنی دخترش اقدام به برقراری رابطه جنسی با او کرده و یا در نمونه‌ای دیگر، برادری به‌عنوان یک دزد در حالی که نقابی به‌صورت داشت وارد خانه شده و به خواهرش تجاوز کرده است.

در ادامه مال‌جو به بررسی واکنش فرد آزاردیده پس از آزار جنسی می‌پردازد و می‌گوید: «سکوت، مقاومت، اعتراض و در نهایت خروج از خانواده واکنش افراد آسیب دیده است.»

وی عنوان می‌کند: «بسیاری از قربانیان برای تغییر وضعیت سکوت می‌کنند،‌ اما دلیل سکوت برخی از افراد آزاردیده هم ترس و وحشت است، به‌طوری که برخی از زنان آزاردیده از ترس انگ خوردن در جامعه که معمولن قربانی، مقصر شناخته می‌شود، سکوت اختیار می‌کنند.»

این پژوهش‌گر اظهار می‌کند: «دختران می‌ترسند با فاش‌شدن این اتفاق، شیرازه زندگی‌اشان پاشیده شود، در نتیجه با سکوت، خود را فدای خانواده‌ می‌کنند.» به‌طور مثال «منصوره» یکی از نمونه‌های این پژوهش اظهار می‌کرد: «پدرم می‌گفت اگه به هر کسی هم بگویی، می‌گوید عیب از خود دختر است. من هم که پدرت هستم و کسی نمی‌تواند به من چیزی بگوید.» در نمونه دیگری دختری به نام «لیلی» اظهار می‌کرد که پدرش می‌گفت: «ماجرا را به کسی نگو  چون برای خودت حرف درمی‌آورند و باور نمی‌کنند.»

وی واکنش مقاومت از سوی افراد آزاردیده را در مرحله‌ای دانست که زنان با استفاده از این واکنش سعی دارند از بروز آزارهای جنسی مجدد و فشارهای روانی مضاعف جلوگیری کنند.

توقع داریم که افراد آزارگر از سوی قوه قضاییه مجازات شوند، اما بیش‌تر افراد آزارگر در این پرونده‌ها تبرئه می‌شوند که این موضوع به برخی از قوانینی مانند شرایط مربوط به اثبات زنا که اقرار، شهادت و علم قاضی است، برمی‌گردد

به گفته مال‌جو، مقاومت افراد آزاردیده تنها جنبه فیزیکی ندارد، بلکه این افراد سعی می‌کنند با فکر انتقام و یا هم‌راه کردن شخص دیگری در زمان خواب، در برابر این آزارها مقاومت کنند.

این کارشناس حوزه زنان عنوان می‌کند: واکنش اعتراض از سوی افراد آزاردیده زمانی رخ می‌دهد که آن‌ها طالب تغییر وضعیت ناخوش‌آیند باشند که بر این اساس خواه به دوستان و خویشاوندان و خواه از طریق دادخواست به مقامات رسمی اعتراض می‌کنند.

وی رفتارهای افراطی و مدت زمان طولانی آزار جنسی را دو دلیل مهم در بروز واکنش اعتراضی افراد آزاردیده می‌داند و می‌گوید: «اعتراض معمولن از سوی افراد آزاردیده‌ای که از حمایت‌های فردی و اجتماعی برخوردار هستند، بروز می‌کند در غیر این صورت افراد آزاردیده به خروج از خانواده‌ دست خواهند زد.»

مال‌جو با اشاره به‌ این نکته که واکنش اعضای خانواده‌ پس از آگاهی از تجاوز «باور نکردن موضوع» است، گفت: «دختران آزاردیده پس از گفتن ماجرا، با واکنش منفی اعضای خانواده‌ مواجه می‌شوند و در این راستا مادرانی که از همسر خود جدا شده‌ و یا استقلال مالی دارند، پس از آگاهی از آزار جنسی دختران‌شان رفتار فعالانه‌تری نسبت به مادرانی که در خانواده‌ حضور دارند، نشان می‌دهند.»

وی در عین‌ حال تصریح می‌کند: «البته در اکثر موارد مادران در این خانواده‌ها از آزار جنسی دخترشان مطلع هستند، اما به دلایل ترس از آبرو، شکسته‌شدن حریم خانواده‌ و از دست دادن حمایت‌های مالی پس از پیامدهای احتمالی، سکوت اختیار می‌کنند.»

وی با بیان این‌که در بسیاری از مواقع نیز برخورد کارکنان نیروی انتظامی با افراد آزاردیده هم‌چون خانواده، مبتنی بر باور نکردن موضوع است، می‌گوید: «در یک نمونه «فریده» اظهار می‌کرد که دو برادرش از افراد شرور منطقه بودند که پلیس هم آن‌ها را به خوبی می‌شناخت. زمانی که او به کلانتری رفت و از آزار جنسی برادرانش شکایت کرد، ماموران کلانتری گفته بودند که درست است که برادرانت شرور هستند، اما از این دست جرایم انجام نمی‌دهند. سپس ماموران کلانتری، «فریده» را به دست برادرانش سپردند و «فریده» باز هم مورد اذیت و آزار آن‌ها قرار گرفت.»

مال‌جو در ادامه درباره عمل‌کرد سازمان‌های مرتبط مانند قوه قضاییه، وزارت بهداشت و درمان، سازمان بهزیستی و نیروی انتظامی در رابطه با وقوع این گونه جرایم و آسیب‌ها می‌گوید: «توقع داریم که افراد آزارگر از سوی قوه قضاییه مجازات شوند، اما بیش‌تر افراد آزارگر در این پرونده‌ها تبرئه می‌شوند که این موضوع به برخی از قوانینی مانند شرایط مربوط به اثبات زنا که اقرار، شهادت و علم قاضی است، برمی‌گردد.»

وی در این‌باره می‌گوید: «برخی از متهمان زمانی که وارد دادگاه می‌شوند در جلسات اول به جرم خود اقرار می‌کنند، اما زمانی که به زندان می‌روند یاد می‌گیرند که اقرار نکنند، چراکه طبق قانون یکی از راه‌های اثبات زنا، شهادت چهار مرد عاقل و بالغ است، حالا کدام پدر جلوی چهار مرد عاقل و بالغ دخترش را مورد آزار جنسی قرار می‌دهد؟»

مال‌جو درباره علم قاضی در رابطه با اثبات زنا نیز اظهار می‌کند: «یکی از موضوعات تاثیرگذار در علم قاضی، گزارش پزشکی قانونی است و پزشکی قانونی در 72 ساعت می‌تواند، انتصاب را مشخص کند، اما در آزار جنسی محارم، قربانیان زمان زیادی را با خود کلنجار می‌روند تا راز را فاش کنند یا نه.»

وی سیاه و سفید بودن حکم اعدام یا تبرئه در رابطه با این گونه پرونده‌ها را به‌عنوان یکی دیگر از نواقص قوانین مجازاتی عنوان کرده و می‌گوید: «به عقیده بسیاری از قضات، اعدام خود منجر به آسیب‌های بعدی می‌شود، به‌طوری که در برخی از پرونده‌ها با اعدام شدن پدر متجاوزگر، نه تنها مسئله برطرف نخواهد شد، بلکه به خاطر نبودن سرپناه، فرد آزاردیده بیش از گذشته مورد آزار جنسی قرار خواهد گرفت.»

آموزش به افراد جامعه، کارکنان کلانتری‌ها و مراکز بهداشتی را از جمله راه‌کارهای پیش‌گیری از وقوع مجدد آزار جنسی نام برد و بر لزوم برقراری سیستم گزارش‌دهی و نظارت بر خانواده‌های در معرض خطر تاکید دارد

وی چگونگی پرسش‌و‌پاسخ و روبه‌رو کردن فرد آزاردیده با آزارگر توسط ماموران پلیس را مورد انتقاد قرار داده و در این‌باره اظهار می‌کند: «آزاردیده در ساعات اولیه شکایت جرات نمی‌کند، تمام مسایل را جلوی پدر و یا برادر آزارگر عنوان کند.»

مال‌جو با انتقاد از فضای نسبتن مردانه کلانتری‌ها، وجود کلانتری‌هایی با کارمندان زن برای پرداختن به جرایم جنسی را در جامعه الزامی دانسته و می‌گوید: «در این پروژه بسیاری از افراد آزاردیده عنوان کرده بودند که پس از مراجعه به کلانتری‌ها خجالت می‌کشیدند که موضوع را تعریف کنند. هم‌چنین برخی از کلانتری‌ها بدون آن‌که زمینه‌های اصلی وقوع این جرایم را مورد ارزیابی قرار دهند، سعی در برقراری سازش و صلح دارند.»

این کارشناس حوزه زنان در ادامه فعالیت در تغییر نگرش مردان، اصلاح قوانین، ارتقای سطح تحصیلات و مقابله با معضل بی‌کاری را از جمله عواملی عنوان کرد که در پیش‌گیری از وقوع جرایم جنسی تاثیرگذار است.

وی می‌افزاید: «موضوع حضانت، آموزش به خانواده‌ها و اقدامات اجتماعی برای کاهش زندگی حاشیه‌نشینی و کنترل مهاجرت از دیگر عوامل تاثیرگذار در مساله پیش‌گیری از این نوع جرایم هستند.»

این کارشناس تغییر نگرش «قربانی مقصر است» و هم‌چنین شکستن تابوی «صحبت درباره مسایل جنسی» و آموزش به افراد جامعه، کارکنان کلانتری‌ها و مراکز بهداشتی را از جمله راه‌کارهای پیش‌گیری از وقوع مجدد آزار جنسی نام برد و بر لزوم برقراری سیستم گزارش‌دهی و نظارت بر خانواده‌های در معرض خطر تاکید دارد.

این کارشناس هم‌چنین می‌گوید: «اقدامات حمایتی پلیس مانند خارج کردن فرد آزاردیده از موقعیت خطرناک، هم‌چنین تدابیر حمایتی سیستم‌های قضایی و تعدیل قوانین مربوط به تجاوز به محارم در این رابطه تاثیرگذار است.»

مال‌جو ادامه می‌دهد: «بسیاری از افراد آزاردیده درباره چگونگی درمان خود اطلاعی ندارند و یا در صورت آگاهی، دارای توان مالی برای درمان نیستند، در نتیجه درمان و دادن مشاوره به این افراد ضروری است که می‌توان با هم‌کاری سازمان‌های دولتی و یا غیردولتی، مددکارانی را در شعب دادگاه‌ها و یا کلانتری‌ها مستقر کرد.»

وی در پایان پیش‌نهاد می‌کند: «مددکاران اجتماعی می‌توانند در پای‌گاه‌های پلیس در محلات مستقر شوند، چراکه پی‌گیری موضوعات از سوی امدادگران پس از مراجعه اول افراد آسیب‌دیده حائز اهمیت است. هم‌چنین برای پیش‌گیری از وقوع مجدد جرم باید مکان امنی به‌صورت کوتاه یا بلندمدت برای افراد مورد آزار در نظر گرفته شود.»

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , ,