Saturday, 18 July 2015
28 October 2020
چالش بزرگ حاکمیت – بخش سوم

«بازداشت دانش‌جویان، ۱۶ آذر و ضرورت نگاهی جدی‌تر به اعتراضات روشن‌فکران آماتور»

2010 November 19

این مطلب از مطالب ارسالی برای رادیو کوچه است و الزامن نظر رادیو نیست و اگر نقد و نظری بر این نوشته‌ دارید می‌توانید برای ما ارسال کنید.

آراد رادمان

عضو دفتر تحکیم وحدت

بی‌شک نوشتارهایی که تحت عنوان جنبش دانش‌جویی، 16 آذر و چالش بزرگ حاکمیت عرضه گردیده و می‌گردد تنها و تنها سرآغازی است بر اهمیت تئوریزه کردن اعتراضات دانش‌جویی در یکی از سیاه‌ترین و بی‌ثمرترین، اگر نگوییم مخرب‌ترین، دوران تاریخ ایران تحت لوای نظام جمهوری اسلامی. بی‌شک منصفانه نیست که تمامی دوران حاکمیت 32 ساله نظام جمهوری اسلامی را بی‌ثمر خواند که هشت سال تلاش اصلاح‌طلبان و ثمرات این حضور در بخش‌هایی از قدرت را نباید نادیده گرفت. هرچند اشتباهات فاحش نظری و کوتاهی‌های سیاسی و مصلحت‌اندیشی‌های نابه‌جا و خودی- غیر‌خودی کردن‌های مغرضانه را نیز از نظر دور نمی‌داریم. تاریخ تحولات ایران در نیم قرن اخیر را نمی‌توان بدون حضور اعتراضات دانشجویی بررسی نمود، چه حضور دانش‌جویان در کمیته‌های انقلاب اسلامی چه حماسه‌ی بی‌فروغ 13 آبان 58 که تاریخ، مهر تاییدی بر بی‌ثمری و نتایج مخرب این تسخیر زد، چه انقلاب فرهنگی که کودکانه در پی دشمنان فرهنگ روان شدیم و چه دوران پس از جنگ که عدالت را علیه توسعه و لوازم پای‌داری آن که جز آزادی نیست، به کار گرفتیم. اما اینها همه‌ی آن چیزی نیست که اعتراضات دانش‌جویی ایران را رقم زده است. دوم خرداد 76 عرصه‌ی حضوری‌ دیگر با اندیشه‌ای دیگر بود، دفاع از مفاهیم دموکراتیک هم‌چون جامعه‌ی مدنی، مردم‌سالاری، حقوق بشر، آزادی رسانه، جریان آزاد اطلاعات، تساهل، مدارا، قانون‌گرایی، و…، عرصه‌ی عملی اولین دفاع دانش‌جویان از مفاهیم مورد حمایت و تاییدشان 18 تیر 78 بود، به حق روشن‌فکران آماتور دانش‌جویی از 18 تیر 78 تا امروز نه تنها در برابر بی‌مهری‌های صاحبان قدرت  و تعرضات اقتدارگرایان مقاومتی هم‌راه با عدم خشونت را نهادینه کرده‌اند بلکه با تشخیص صحیح مناسبات قدرت در ایران، پیش‌برد اصلاحات در ایران را از منظر اصلاحات پروسه‌ای با اصلاح ساختارهای قانونی و به عبارتی اصلاحات ساختاری، توامان دانسته و رسیدن به این مهم را در هم‌راهی اصلاح‌طلبان تکیه زده بر صندلی قدرت با اعتراضات مدنی-دانش‌جویی و دیگر اقشار جامعه موثر و مثمر ثمر ارزیابی می‌کردند. گرچه این نظرات چه از جانب اصلاح‌طلبان راه‌یافته به قدرت و چه از جانب دشمنان آزادی و اقتدارگرایان جوابی جز انگ‌پراکنی، برچسب زنی و سرکوب به خود ندید. ثمره‌ی این نشنیدن‌ها و مسامحه‌گری‌ها با نهادهای اقتدارگرا چیزی نبود جز سرخوردگی جامعه از اصلاحات و ظهور پدیده‌ی ویران‌گری هم‌چون محمود احمدی‌نژاد.

انتخابات سال 88 اما ظهور دوباره‌ی اتحاد میان نیروهای تحول‌خواه جامعه‌ی ایرانی بود‌، چه آن‌هایی که دیگر منزوی شده بودند، کسانی که خط قرمز خویش را نظام جمهوری اسلامی قلمداد کرده و نه حفاظت و حراست از حقوق و آزادی‌های مردم  و اگر هم بودند به اشتباه خویش پی برده و خویش را اصلاح نمودند و یا حرفشان در بازار اندیشه‌ی ایرانی خریدار نداشت. انتخابات سال 88 لحظه‌ای بود که همگان بر لزوم مقاومت و اعتراض مدنی صحه گذاشتند و دریافتند که پیش شرط هر اصلاحی در گرو اصلاح ساختارهای قدرت در ایران است که اگر چه از مسیر انتخابات باید گذشت اما اعتراضات مدنی و فشارهای سیاسی و اجتماعی لازمه‌ی اساسی و نیاز اصلی این تغییر است و رسیدن به این نقطه از تحلیل نتیجه‌ای بس مهم به هم‌راه داشت: «تفکیک میان خواست جنبش اصلاح‌طلبی و دموکراسی خواهی ایران و توان پیاده کردن این خواست‌ها در چارچوب دولت‌های حامی تحول دموکراتیک و توسعه‌گرا».

گذار به دموکراسی نیاز به هر دو دارد و نبود یکی عامل ناکارآمدی دیگری است. پس از سرکوب اعتراضات مسالمت‌آمیز مردم و مقاومت‌های شکل گرفته در برهه‌های بعد از آن، امروز در شرایطی قرار گرفته‌ایم که برای تداوم این حرکت‌های اعتراضی در سطح ملی و جلوگیری از خروج آن از چارچوب مدنی عقلانی باید نگاه جدی‌تر و جدید‌تر به اعتراضات دانش‌جویی داشت. در سرکوب عریان  روشن‌فکران، روحانیون دگراندیش و دانش‌جویان و در آخرین حرکت‌، احزاب و نهادهای قانونی و نهادهای دانش‌جویی هم‌چون تحکیم وحدت، تبیین نظری پلاکارد فکری جنبش دانش‌جویی امری مهم می‌باشد. از این رو در این مجال ابعاد دیگر پلاکاردهای فکری اعتراضات دانش‌جویی می‌پردازیم.

در بخش‌های اول و دوم این مجموعه مقالات مفاهیمی مطرح گشت که باید ارتباط میان آن‌ها را مشخص نمود:

1. دفاع از روندهای دموکراتیک و نهادهای منبعث از آن.

2. وحدت به معنای پذیرش کثرت فرهنگی و تعارضات و تقابل‌های منافع.

3. ترویج و بسط هویت ملی نوین بر پایه دفاع از دولت ملی و مفهوم دموکراتیک و وحدت بخش ملت.

4. انتخاب روش مناسب و منطبق بر شاخصه‌های هویت ملی نوین جهت پی‌گیری و ارضای نیازها و خواسته‌های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی بر پایه هنجارهای مورد پذیرش همگانی.

5. گسترش و ترویج نگاه نقادانه رادیکال جهت ریشه‌یابی علل اصلی به حاشیه راندن و یا حذف خواست‌های اقشار گوناگون جهت رفع و حل صحیح این علل و حمایت از روندها و گروه‌های سیاسی که با حل و فصل ریشه‌ای این تعارضات مانع از ظهور چندباره و تبدیل آن به دشمنی شوند.

مطالب فوق چکیده‌ای است از مباحث گذشته که در بخش‌های اول و دوم مطرح گردید.

آن‌چه در این مقال بررسی می‌گردد، نقش و وظیفه اعتراضات دانش‌جویی حول تبیین شاخصه‌های هویت ملی نوین در مثلث جامعه‌ی ایرانی به سمت دموکراسی و توسعه است.

روشن‌فکران آماتور

نخبگان سیاسی ‌(تحول خواه، توسعه گرا و دموکرات)

اقشار گوناگون اجتماعی (شکل گرفته برپایه نابرابری های اقتصادی، فرهنگی، سیاسی)

شکل‌گیری اعتراضات دانش‌جویی در کسوت روشن‌فکران آماتور (1) بر پایه مفهوم هویت ملی نوین می‌تواند به بسط و گسترش تقابل گفتمانی در سطح جامعه، گسترش، تقویت و نهادینه کردن یک دوگانه ذهنی بر سر مفهوم هویت ملی و ملت و ایجاد یک جایگزین مناسب و کارآمد و وحدت بخش برپایه تعریف جدیدی از انسان و روابط انسانی و مطرح کردن قدرت کارآمدتر و دموکراتیک نسبت به قدرت سرکوب‌گر و ناکارآمد موجود و تداوم آمادگی ذهنی برای اعتراض در هر فرصت مناسب به سلطه‌ی هنجاری ارزشی موجود و مورد تایید حاکمیت کمک نموده و از جامعه‌پذیری و درونی شدن هنجارها، ارزش‌ها و روابط متقابل انسانی مورد تایید حاکمیت سلطانی- توتالیتر از طریق کنترل انحصاری قدرت سیاسی، منابع اقتصادی و سلطه ی رسانه‌ای جلوگیری و کارکرد ایجاد سلطه‌ی هژمونیک آن را به چالش بکشد.

آن‌چه در این بین از اهمیت برخوردار است ارایه‌ی تعریفی از هویت ملی-نوین و شاخصه‌ها و مقایسه‌ی آن چه در سطح شاخصه‌ها و چه در سطح کارکرد و اثرات آن است.

هویت ملی نوین به عنوان پلاکارد فکری اعتراضات روشن‌فکران آماتور- دانش‌جویی برپایه شاخصه‌های زیر استوار است:

1. مجموعه‌ای از نمادهای مقدس و باورهایی که به گروه‌های سیاسی و اقشار اجتماعی و گروه‌های هویتی گوناگون انسجام و هدف می‌بخشد.

2. وعده بزرگ را برای یکایک افراد مطرح می‌کند و یکایک افراد جامعه را فرا می‌خواند تا عظمت خویش را در پایبندی به دموکراسی، شفقت اجتماعی، فضیلت اخلاقی، و تساهل بجویند.

3. نظم اجتماعی بر آمده از هویت ملی نوین، نظمی است منبعث از هنجارهای قراردادی تحول‌پذیر که منجر به ایجاد جامعه‌ای می‌شود که ثبات و تحول را توامان داراست.

4. در چنین هویت ملی ویژگی‌های اسمی (جنسیت، دین، نژاد، قومیت و …) در کسب موقعیت‌های اجتماعی دخیل نبوده و به همین دلیل تمایزات افقی به رسمیت شناخته می‌شود.

5. عدم تحکیم و هم‌بستگی ویژگی‌های اسمی و ویژگی‌های مدرج (تحصیلات، درآمد و …) به یک‌دیگر و عدم تعیین‌کنندگی اولی برای دومی موجب پذیرش ناهم‌گونی در جامعه می‌شود.

نتیجتن هویت ملی نوین مشوق جامعه باز، پرتحرک و فردگراست، جامعه‌ای بردبار نسبت به تفاوت‌ها، علاوه بر این موجب انسجام گروه‌های سیاسی و جنبش‌های اجتماعی منتقد حاکمیت شده و مبنایی وحدت آفرین می‌گردد.

هویت ملی ثابت، نشانه‌ای شده و سرکوب‌گر مورد تایید حاکمیت دارای شاخصه‌های زیر است:

1. چنین هویت ملی‌ای نمی‌تواند افراد را به عنوان یک ملت گرد‌هم جمع آورد.

2. چنین هویت‌های ملی‌ای به دلیل تحکیم و هم‌بستگی ویژگی‌های اسمی و مدرج و تعیین‌کنندگی اولی برای دومی هم‌بستگی بالایی میان موقعیت‌های اجتماعی ایجاد نموده و پیوندهای میان گروهی را سست و انشقاق و تضاد ایجاد می‌کند.

3. نظام‌های سیاسی مبتنی بر سرکوب، با تایید هویت ملی نشانه‌ای شده و ثابت، اتمیزه شدن افراد جامعه را دنبال کرده و این امر را در پیوندی پنهان میان ترویج هویت ملی نشانه‌ای شده و سرکوب‌گر با گسترش انحصار در تملک قدرت سیاسی و منابع اقتصادی تکمیل می‌کنند. چنین نظام‌هایی مبتنی بر هبه بخشی سیاسی و اقتصادی؛ هنجارهایی را در رقابت برای کسب این موقعیت‌ها در جامعه به افراد تحمیل می‌کنند که موجب از هم پاشیدگی اعتماد اجتماعی، اتمیزه شدن انسان‌ها می‌گردد.

4. فقدان هویت ملی نوین و ترویج هویت ملی سرکوب‌گر و نشانه‌ای شده، فرهنگی در جامعه شکل می‌گیرد که رقابت و تقابل‌های شکل گرفته بر سر منابع حل و فصل و با تولید قدرت، ثروت و موقعیت اجتماعی جامعه را به وضع موهن جنگ همه علیه همه مبدل می‌کند.

5. چنین جنگی برآمده از بهم پیوستگی موقعیت‌های اجتماعی تعریف شده ناشی از ویژگی‌های اسمی و مدرج است که از جانب هویت ملی نشانه‌ای شده، ثابت و سرکرب‌گر در جامعه ترویج می‌گردد، در عین حال به‌دلیل فقدان هنجارهای دموکراتیک و راه‌حل‌های مسالمت‌آمیز پی‌گیری منافع و اصلاح تدریجی نابرابری‌های اجتماعی جامعه همیشه در بی‌ثباتی و وضعیت احساس فروپاشی دایمی تمامی نظم موجود قرار دارد که مستمسکی است برای بازتولید فضای پلیسی- امنیتی با ادعای حفظ امنیت و اجرای عدالت.

6. چنین نظام‌ها سیاسی و هویت ملی مورد تایید آن، نابرابری اجتماعی و تمایزات عمودی را گسترش داده و با انحصار در قدرت سیاسی و تملک منابع ثروت اقتصادی، اقتصاد فرهنگی و فکری انسان‌ها را تحت هم‌بستگی میان ویژگی‌های اسمی و مدرج تحکیم می‌کند.

نتیجتن چنین هویت ملی‌ای، جامعه‌ای بسته و ایستا، افرادی به شدت تحت کنترل گروه‌های ابتدایی بزرگ، و ایجاد و شکل‌گیری و بسط روابط اجتماعی بر مبنای خصومت میان خودی و غیر‌خودی را با خویش به هم‌راه دارد. اعتراضات روشن‌فکران آماتور- دانش‌جویی با محوریت هویت ملی نوین نوعی تقابل گفتمانی نیز ترویج کرده و جامعه را به عنوان حوزه‌ی معانی و نمادهای مشترک محل تقابل و چالش – معانی و نمادهای مبتنی بر هویت ملی نوین و مسلط مورد تایید حاکمیت- تبدیل نموده که کارکردهای آن شامل:

1. ایجاد تصویر یک جامعه‌ی باز، پر تحرک و تزریق امید به جامعه

2. بازتولید گفتمان مورد حمایت اقشار گوناگون تحت مطرح کردن هویت ملی نوین و وحدت گروه‌های معترض به حاکمیت تحت استراتژی اصلاحات ساختاری و تقویت موقعیت جنبش سبز در سطح کلان

3. جلوگیری از سلطه هژمونیک هنجاری- ارزشی حاکمیت و با ایجاد یک مقاومت گفتمانی و فروپاشی ذهنی این سلطه از طریق جامعه پذیر کردن افراد، یک دوگانه ذهنی موثر و سلطه شکن را ایجاد می‌کند.

4. وحدت در رویه و هدف اعتراضات برای رسیدن به مفهوم دولت- ملت و احساس تعلق گروه‌های مختلف جامعه که پای‌گاه‌های قومی، مذهبی و فرهنگی حاشیه‌ای و اقلیتی در پیوند آنان با اعتراضات موثر است.

5. ایجاد امنیت روانی لازم برای اعتراض به وضع موجود که با سهیم بودن تمامی گروه‌ها در آینده‌ی پیش‌رو و پذیرش تکثر در عین وحدت، فضای اعتراض و تحول را در ذهن افراد تداوم بخشیده و مانع از خوپذیری افراد به وضع موجود و گسترش ناامیدی و یاس از تغییر در اذهان اجتماع می‌گردد.

6. اعتراضات دانش‌جویی به عنوان گروه‌های مرجع خواسته‌های به حاشیه رانده شده و دموکراتیک افراد و اقشار و گروه‌های مختلف فرهنگی- سیاسی- اقتصادی در نظر گرفته شده و عامل شکستن فضای سرکوب و ارعاب و شکل گیری مقاومت گفتمانی در اجزا گوناگون جامعه می شود که اعتراضات آن هر لحظه می‌تواند آغاز اعتراضات گسترده‌تر اجتماعی گردد.

وظیفه اعتراضات دانش‌جویی نیز چیزی جز موارد ذکر شده و حفظ حالت همیشگی اعتراض و حفظ وحدت در عین پذیرش کثرت چه در رویه اعتراضات و چه در اهداف اعتراضات و شکل‌دهنده‌ی حمایت از نحبگان سیاسی متعهد به اصلاحات اصولی و ساختاری-بنیادین بر اساس دفاع از مفهوم هویت ملی و جلوگیری از سلطه آور شدن و نشانه‌ای شدن این مفهوم چه در زمان گذار و چه پس از آن است. اعتراضات دانش‌جویی روندی است مستمر در قالب نقد قدرت بر اساس هویت ملی با شاخصه‌های ذکر شده و دفاع از این مفهوم در هر برهه ای از تاریخ که مورد تعرض قدرت قرار می گیرد.

(1): روشن‌فکر آماتور: روشن‌فکرانی که با نقد سلطه‌ی گفتمانی حاکم و بدون در نظر گرفتن روابط و منافع سیاسی اقتصادی و مطرح کردن مباحث خارج از هنجارهای موجود جامعه دست به در هم شکستن ساختارهای ذهنی جامعه زده، هرچند در لحظه‌ی مطرح کردن انتقادات حتا مورد بی‌توجهی جامعه نیز قرار بگیرد. وظیفه‌ی این روشن‌فکران بیان حقیقت ورای مصلحت بوده و زبان گویای اقشار محذوف و حاشیه‌ای جامعه‌ی خویش هستند.

بیشتر بخوانید:

چالش بزرگ حاکمیت – بخش دوم

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , ,