Saturday, 18 July 2015
30 October 2020
زیر باران- «حاج قربان سلیمانی»

«گنجینه‌ای خفته در خاک»

2010 November 25

مارال/ رادیو کوچه

maral@koochehmail.com

در سال 1369 صدا و سیمای خراسان اقدام به معرفی نوازنده‌ای گم‌نام به‌نام «حاج قربان سلیمانی» کرد. طولی نکشید که این هنرمند از طرف مسوولین مرکز موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به تهران دعوت شد و تنها طی چند اجرا در تاتر شهر، تالار وحدت، و  هزاره فردوسی نام او بر سر زبان‌ها افتاد. در سال 1370 در جشن‌واره بین‌المللی موسیقی فجر به اجرای برنامه پرداخت و موفق به دریافت لوح زرین و دیپلم افتخار شد. سپس به عنوان کارشناس موسیقی مقامی در جشن‌واره‌های بین‌المللی موسیقی فجر در کنار داوران نشست. هم‌چنین در همان سال (1370) در جشن‌واره «اونییون» فرانسه طی اجرای برنامه‌ای که مورد استقبال عموم حاضرین قرار گرفت، به عنوان استاد جهانی دوتار مطرح شد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

روزنامه پر‌تیتراژ «لیبراسیون» درباره‌ی او و کنسرتش در فرانسه نوشته بود: «در تاتر شهر «شاتله» پاریس، برنامه‌ای که به معرفی موسیقی ایران، ازبکستان، تاجیکستان، و پاکستان، پرداخته بود، فرانسویان را دور هم جمع کرد تا به صداهایی که گویی از اعماق زمین می‌آیند، گوش کنند و در این میان برنامه استادان دوتار از ایران، چون نگینی می‌درخشد. حاج قربان سلیمانی به هم‌راه پسرش «علی‌رضا» به صحنه می‌آیند و چون انگشتان‌شان تارهای دوتار را می‌لرزاند، دل‌ها می‌لرزد.»

این روزنامه در ادامه، حاج قربان سلیمانی را  یک «هنرمند» نامید، که متعلق به همه جهان است.

«قربان‌علی سلیمانی» معروف به «حاج قربان»، موسیقی‌دان کشاورز، خواننده و پیش‌کسوت دوتار نواز ایران در سال 1299 در روستای ترک‌نشین «علی‌آباد» «قوچان» به دنیا آمد. نوازندگی دوتار در خانواده‌اش موروثی بود. از سن 8 سالگی آغاز به فراگیری دوتار نزد پدرش «کربلایی رمضان» کرد که از نوازنده‌گان صاحب‌نام دوتار شمال خراسان بود. بیست ساله بود که پدرش درگذشت. از آن پس نزد «غلام‌حسین بخشی جعفرآبادی»، «حاج محمد بخشی قیطانی» و «عوض بخشی» به آموختن دوتار روی آورد.

و سرانجام در ۲۱ سالگی عنوان «بخشی» گرفت. او در سیر حیات موسیقیایى خود به مجالس عروسی در روستاها و قصبه‌ها دعوت می‌شد.

در فرهنگ خراسان «بخشی» به کسی گفته می‌شود که تمامی مراحل ارتقا علمی در زمینه موسیقی مقامی، یعنی ساخت ساز (دو تار)، نقالی، سرایندگی و خوانندگی اشعار و نیز تاریخ نت‌ها را بلد باشد.

آن‌ها بر این عقیده‌اند که از آن‌جا که هر فردی قادر نیست خود را به تمام این مدارج برساند، بنابراین در فرهنگ فولکلور خراسان، آن گروهی که توان صعود به این مراتب را بیابند، «بخشی»، یعنی برخوردار از بخشش موهبت الهی هستند.

سلیمانی هشت بار به فرانسه دعوت شد. در سال ۱۹۹۱ میلادی که این هنرمند بزرگ در فستیوال موسیقی و تاتر سنتی ایران در جشن‌واره شهر آوینیون فرانسه شرکت کرده بود، حضار را مجذوب و حیران هنر خویش ساخت و تحسین موسیقى‌دانان و آهنگ‌سازان نامى غرب را برانگیخت. منتقدان اروپایی موسیقی به او لقب «گنجینه ملى واقعی» را دادند و مجله مشهور فرهنگى فرانسوى «نوول آبزرواتور» در مورد او نوشت: «حس عمیق او نسبت به موسیقى و مهارت او در نوازندگى، در عین حال که بسیار طبیعى جلوه می کند، بسیار حیرت‌انگیز است.»

پس از فستیوال آوینیون، او در مقابل تماشاگران به وجد آمده در پاریس، اجراى هنر کرد. در این اجرا حاج قربان و پسرش از سوى تماشاگران سه بار به صحنه بازخوانده شدند و پس از آن بر دست‌هاى حضار حمل شدند. «لوموند» ‌نیز تصویر حاج قربان سلیمانى را روى جلد خود چاپ کرد و زیر آن نوشت: «کسى که درهاى بهشت را به روى غرب گشود.»

حاج قربان سلیمانی در جایی گفته بود: «مردم جهان به‌خصوص فرانسوی‌ها، به‌تر از ایرانی‌ها من را می‌شناسند، چون هنرطلبند و هنر را دوست دارند. آن‌ها واقعن موسیقی را می‌فهمند، چون اهل تحقیق و پژوهش‌اند.»

موسیقی محلی ایران یکى از متنوع‌ترین موسیقی‌های جهان است. در هر گوشه‌ای از ایران، راویان موسیقی که حالا دیگر سال‌های پیری را پشت‌سر می‌گذارند و اغلب وارث تمام عیاری ندارند تا راه استاد را ادامه دهد، دیده می‌شود. خراسان یکی از سرزمین‌هایی است که تنوع چشم‌گیر موسیقی و حضور استادان درجه یک در آن به‌خوبی به چشم می‌خورد. قسمتی از موسیقی خراسان، موسیقی بخشی‌های شمال خراسان است که شهرت زیادی دارد. حاج قربان سلیمانی، استاد مسلم و          قدیمی‌ترین « بخشی»،  و آخرین روایت‌گر از نسل بخشی‌های بزرگ خراسان و هم‌چنین استاد مسلم موسیقی‌ «مقامی» یا «نوایی» ایران و از معدود بازماندگان بخشی در خطه خراسان بود که روح علاقه‌مندان به موسیقی را صیقل می داد.
موسیقی «مقامی»، یا «نواحی» به نوع خاصی از موسیقی سنتی گفته می‌شود که بر اساس فرهنگ، سنن بومی و محلی یک منطقه جغرافیایی به‌وجود آمده است، سینه‌به‌سینه و نسل‌اندر‌نسل به آیندگان منتقل می‌شود.

در گذشته موسیقی مقامی را در زمان جشن، عزا، کاشت، داشت و برداشت محصول و نیز مراسمی مشابه می‌خواندند که گاه این موسیقی با حرکات موزون و خاصی ترکیب شده و رقص محلی را خلق می‌کرد.

موسیقی مقامی یعنی شما نگاه کنید که در گذشته مردم از 50-60 کیلومتر با اسب و الاغ در جست‌وجوی موسیقی بودند. نوازنده ارزش داشت، مردم به مجالسی می‌رفتند که نوازنده داشته باشد، روزها را با دهل سپری می‌کردند و شب‌ها پای صحبت‌های بخشی می‌نشستند.

موسیقی مقامی خراسان از غنای بسیار زیادی از نظر فرهنگی برخوردار است و کم هستند افرادی که مقام‌ها را بدانند و به‌درستی بتوانند آن‌ها را ارایه کنند. حاج قربان سلیمانی یکی از جمله افرادی بود که در موسیقی مقامی بی‌بدیل و بی‌نظیر بود و به گفته‌ی اهالی فن موسیقی، با فوت او ستون اصلی موسیقی مقامی شمال خراسان ما فرو ریخت.

حاج قربان سلیمانی یکى از آخرین اساتید بخشى برجسته در موسیقى ترکى بود و بسیارى او را یکى از مهم‌ترین و برجسته‌ترین هنرمندان معاصر ایران شمرده‌اند.

حاج قربان، نوازنده پیشکسوت، توانا و صاحب‌سبک خراسان به‌شمار می‌آمد که عمری را برای اعتلای موسیقی مقامی و آیینی کشور مصروف ساخت و همواره به اهل بیت عصمت و طهارت عشق می‌ورزید.

وی افتخارات زیادی در عرصه‌های داخلی و خارجی به‌دست آورد که کسب مقام اول جشن‌واره موسیقی لیون فرانسه، احراز مقام ستاره جشن‌واره اوینیون فرانسه، اجرای ده‌ها دوتار نوازی در کنسرت‌های موسیقی کشورهای اروپایی، آسیایی و آمریکا از آن جمله است. هم‌چنین در داخل کشور هم مقام‌های برتر جشن‌واره موسیقی فجر ایران بین سال‌های 69 تا 71 را به دست آورد و 12 دوره متوالی داور ثابت جشن‌واره‌های موسیقی مقامی کشور بود. قوت در پنجه و انگشت‌گذاری شفاف از جمله ویژگی‌های بارز حاج قربان سلیمانی بود.

حاج قربان سلیمانی در جایی گفته بود: «باید با ساز مهربان و شکیبا بود. تو عاشق سازی، نه ساز عاشق تو. وقتی که ساز و نوایش آدم را گیر بیندازد دیگر نمی‌توانی از چنگش خلاص شوی. در این حال است که از خود، بی‌خود می‌شوم. حساب زمان از دستم در می‌رود و تمام بدنم خیس عرق می‌شود. ساز، گویی بال در می‌آورد و خودش را به این طرف و آن طرف می‌کشد. سیم‌هایش جان می‌گیرند و با هر پنجه من به فریاد و لرزه در می‌آیند.»

موسیقی، نوازندگى، خوانندگى، اشعار ترکى و فارسى او که آن‌ها را به لهجه خاص ترکان شمال خراسان می‌خواند، هر گونه مرز و سد زبانى را درهم می‌نوردد و به هر گوشی خوش می‌نشیند.

می‌گویند حاج قربان از سال ۱۳۴۶ به مدت بیست سال به دلایل مذهبی دست به ساز نزد و از نواختن دو تار امتناع ورزید تا سال 1367 که با برنامه تلویزیونی «‌اندیشه هنر»، نوازندگی و خوانندگی را از سر گرفت و با وجود بیست سال دوری از موسیقی، دوباره مرکز توجه قرار گرفت.

و این در حالی بود که وی خلوت خود را با دوتار پر می‌کرد و می‌گفت: «وقتی ساز می‌زنم احساس معنویت بیش‌تری پیدا می‌کنم.»

این نوازنده چیره‌دست خراسانی که دوتار را شوق دل می‌دانست، به عنوان «گنجینه ملی» لقب گرفت و از دست «سیدمحمد خاتمی» (رییس جمهوری وقت)، نشان درجه 2 فرهنگ و هنر دولتی دریافت کرد.

استاد حاج قربان سلیمانی به کار کشاورزی مشغول بود و ‌از 14 فرزندش، تنها دو دخترش به موسیقی روی آورده‌اند و یک پسرش که پنجاه ساله بود و «علی‌رضا» نام دارد در بیش‌تر اجراهای پدر به عنوان هم‌نواز حضور جدی داشت.

سلیمانی در نخستین همایش آواها و نواهای خراسان که در سال 1385 در کاشمر برگزار شد، طی مراسمی به دلیل کهولت سن، با موسیقی وداع کرد و ساز خود را به پسرش «علی‌رضا» که او نیز از استادان بزرگ موسیقی مقامی است تحویل داد. و در پایان عمر کار کشاورزی می‌کرد.

حاج قربان سلیمانی را می‌توان آخرین روایت‌گر از نسل بخشی‌های بزرگ شمال خراسان به شمار آورد. او بخشی را یک موسیقی‌دان کامل در عرصه موسیقی مقامی می‌دانست و بر این باور بود که بخشی هم باید ساز بسازد، هم بتواند آن‌را کوک کند و هم از حافظه خوبی بهره‌مند باشد تا بتواند تمام افسانه‌های فولکلوریک خراسان را حفظ کند. از نظر او یک بخشی، همیشه افسانه‌هایش را با یک شعر و نثر آمیخته و با ساز و آواز هم‌راه می‌سازد.

«فرشاد فداییان» یک فیلم 115 دقیقه‌ای از زندگی حاج قربان سلیمانی ساخته است که تنها اثر باقی مانده درباره زندگی این هنرمند موسیقی نواحی است.

سرانجام آخرین راوی بزرگ بازمانده از نسل بخشیان ترک شمال خراسان، قربان سلیمانی، استاد پیش‌کسوت موسیقی مقامی خراسانی، عصر روز یک‌شنبه 30 دی‌ 1386 در سن 87 سالگی بر اثر کهولت سن، در شهرستان قوچان دارفانی را وداع گفت.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , ,