شنبه, ۲۷ تیر ۱۳۹۴
26 August 2016
فرهنگ آفریقا،

«حمام‌های ایرانی در آفریقا»

۱۳۸۹ آذر ۱۸

مصطفا خلجی / رادیو کوچه

mostafa.k@koochehmail.com

ایرانیان در زمان‌های قدیم در قاره آفریقا نفوذ کردند و تا غرب آفریقا پیش رفتند. ایرانی‌ها بناهایی را ساختند و حکومت‌هایی را برپا کردند و فعالیت‌های علمی و عمرانی در این قاره داشته‌اند که تا امروز این آثار در آفریقا می‌درخشد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

بررسی سوابق تاریخی روابط ایران و آفریقا بیان‌گر این حقیقت است که این روابط از سابقه‌ای دیرینه و تاریخی، برخوردار است که پیوندهای عمیقی در طول تاریخ به ویژه در ابعاد فرهنگی بین دو منطقه به‌وجود آورده‌ است. حضور ایرانیان در مناطق شمال و شرق این قاره بیش‌تر بوده است. به‌طوری که اکنون میراث گران‌قدر ایرانی، جزو زیرساختارهای فرهنگ آفریقایی است.

وجود واژه‌های بسیاری از زبان فارسی در زبان سواحیلی، مراسم نوروز، تقویم شمسی و معماری ایرانی بخشی از میراث پرافتخار ایرانیان در این قاره است. مثلن امروز در فرهنگ سواحیلی‌زبانان که گستره جمعیتی اصلی را در کشورهای شرق و جنوب آفریقا تشکیل می‌دهد، ده‌ها کلمه و اصطلاح فارسی در زبان محاوره‌ای و عامیانه مردم بومی هم‌چون وزیر، دیوان، چلو، رنگ و … وجود دارد.

گستردگی نفوذ و حضور ایرانیان در شرق آفریقا دلایل بسیاری دارد. اولین دلیل این است که از نظر اقتصادی ایرانی‌ها رابط تجاری بین آسیا و شرق آفریقا بوده و بین آن دو خطه ارتباط تجاری برقرار کردند. در واقع اهمیت و رونق شرق آفریقا به دلیل تلاش‌های اقتصادی ایرانیان در شهرهای آن خطه به ویژه زنگبار بوده است.

هم‌چنین از نظر سیاسی، شیرازی‌ها موسس نظم و سازماندهی موثری در آن خطه بوده که قرن‌ها دوام داشت. آن‌ها دارای آن‌چنان سلطه نظامی و نفوذ سیاسی در منطقه بودند که قرن‌ها در مقابل بیگانگان دوام داشت. حتا در حوادث سه دهه پس از استقلال زنگبار نیز نخبگان سیاسی و کسانی که از هویت ملی آفریقا دفاع کرده و در مقابل حزب ‌زنگبار مقاومت کردند، نام حزب خود را «افرو شیرازی» گذاردند.

از نظر اجتماعی نیز شیرازی‌ها از طبقات متعددی تشکیل شده و در تمام سطوح جامعه حضور داشته و ضامن حفظ و بقای حکومت بودند. مهم‌ترین آن‌ها تجار و نخبگان سیاسی بوده و بقیه در میان اقشار جامعه حضور داشتند.

ایرانیان از نظر فرهنگی تاثیر شگرفی بر سنت‌ها و باورهای مردم این منطقه از آفریقا داشتند. زبان سواحیلی بدون تردید از زبان فارسی تاثیر پذیرفته و ساختار آن زبان شباهت بسیاری با فارسی دارد. علاوه بر آن سنت‌ها و فر‌هنگ ایرانی و شیرازی در منطقه کاملن مشهود است. از جمله ساختمان‌های تاریخی شرق آفریقا و به ویژه زنگبار متاثر از معماری ایرانی است که این امر بر پیشینه و ژرفای ارتباط دو خطه دلالت دارد.

ایرانیان از ۳۵۰ سال پیش به کشور زنگبار رفت‌و‌آمد داشته‌اند. آن‌ها از بدو ورود به این منطقه، از طریق احداث مساجد، عمارات باشکوه، منازل و آرام‌گاه‌های ستون‌دار، درسطح وسیعی معماری ایرانی را به بومیان این منطقه معرفی کردند. حمام کیدیچی، مسجد کیزیمکازی، عمارت هشت ستونه یا حافظیه و مسجد کلبعلی خان در زنگبار، نمونه‌هایی از این معماری است.

بررسی‌های میدانی انجام شده در کشورهای آفریقایی به خصوص کشورها و جزایر شرق آفریقا نشان می‌دهد که ایرانیان در قرن نوزده میلادی اقدام به برپایی بیش از 8 حمام با معماری ایرانی کرده‌اند که بخش عمده‌ای از این آثار در جزیره تاریخی زنگبار در جمهوری متحده تانزانیا قرار دارد.

بخشی مهمی از اماکن و بناهای متعلق به شیعیان و ایرانیان در سال‌های 60 میلادی به بهانه عقاید کمونیستی حکام وقت زنگبار و روحیه انقلابی آنان تخریب شد

از میان این بناهای تاریخی حمام موسوم به «حمامنی» (به معنای محل حمام در زبان سواحیلی) که در مرکز اصلی شهر سنگی زنگبار قرار دارد و در سال 1979 میلادی توسط وزارت فرهنگ دولت زنگبار به عنوان اثر تاریخی، ثبت، بازسازی و در معرض دید گردش‌گران خارجی قرار گرفته است.

این بنای تاریخی در حدود سال 1920 میلادی توسط معمار یا تاجری ایرانی به‌نام «حاج غلام‌حسین بنا» و با هزینه «سلطان برغاش» حاکم وقت زنگبار با کارکرد عمومی در اختیار مردم زنگبار قرار داده شده است و به مرور زمان شامل قانون وقف در این کشور شد.

بررسی اولیه نشان می‌دهد که حاجی غلام‌حسین از تجار با سابقه ایرانی بوده است که با توجه به حضور برخی از نظامیان و شاه‌زادگان ایرانی در جزیره زنگبار با سفر به زنگبار و آوردن معماران ایرانی نقش بسزایی در برپایی حمام‌های ایرانی داشته است و نام وی نیز بر روی کتیبه موجود بر سردر این حمام ثبت شده است.

ساختار این حمام‌های ساخته شده به صورت مشابه و یک‌سان بوده است و از برخی از این حمام‌ها به صورت خصوصی برای خاندان سلطنتی عمان که زنگبار را پایتخت سلطنت خود انتخاب کرده بودند، استفاده می‌شده و یکی از این حمام‌ها در منطقه حکومتی  موسوم به «فروزانی» در مجاورت کاخ سلطان زنگبار و مقر کنونی حزب حاکم این کشور قرار دارد.

مطالعات انجام شده نشان می‌دهد که فرهنگ استفاده از حمام با توجه به حضور ایرانیان در میان مردم زنگبار رونق پیدا کرده است و در حافظه شفاهی مردم و سالمندان زنگباری از این حمام‌ها برای استحمام در مناسبت‌های مهم هم‌چون عید نوروز، جشن‌های عروسی و مسابقات ورزشی استفاده می‌شده است و حتا در ساعاتی خاص به بانوان اختصاص داشته است.

بنا بر اسناد موجود حمام سلطنتی «فروزانی» به شاه‌زاده ایرانی «شهرزاد»، دختربزرگ «محمدشاه قاجار» تعلق داشته است که در حدود 170 سال پیش به عقد سلطان زنگبار، «سعید بن‌سلطان» درآمده بود و برای چندین سال در این جزیره اقامت داشته است.

دیگر حمام ایرانی در حومه جزیره زنگبار در منطقه «کیدچی» قرار دارد که به «حمام کیدچی» مشهور است. این حمام دارای معماری ایرانی و منقش به اشعار حک شده به زبان فارسی مثلن اشعار «سعدی» است. حمام کیدیچی که در 10 کیلومتری شهر زنگبار قرار دارد، شباهت زیادی به حمام‌های ایرانی قرون یازده و دوازده هجری قمری دارد و هم‌چون حمام «گنجعلی خان» کرمان، دارای چند خزینه است.

با توجه به حضور تاریخی ایرانیان و شیعان در جزایر شرق آفریقا متاسفانه با حضور استعمار انگلیس و دیگر کشورهای استعمارگر غربی در تاریخ سیاسی زنگبار و تحت‌الحمایه قرار داشتن این کشور تا 1964 میلادی و از طرف دیگر حضور اعراب، دست پنهانی برای تخریب و محو آثار تمدن ایرانیان در مناطق مختلف جزایر شرق آفریقا به چشم می‌خورد که با این وجود هنوز مساجد، قبرستان‌ها، و حسینیه‌های متعلق یه شیعیان در سراسر این کشورها به چشم می‌خورد و تاریخ و فرهنگ ایران را بدون متولی به رخ گرداش‌گران و محققان می‌کشاند.

بخشی مهمی از اماکن و بناهای متعلق به شیعیان و ایرانیان در سال‌های 60 میلادی به بهانه عقاید کمونیستی حکام وقت زنگبار و روحیه انقلابی آنان تخریب شد.

در تاریخ شفاهی مردم و سالمندان زنگباری از سرداری ایرانی به‌نام «خان» یا «کلبعلی خان» نام برده می‌شود که در ثبیت مذهب تشیع در زنگبار امروزی سهم بسزایی داشته است. وی که از سپاهیان ایران بوده است بعد از حضور در ارتش عمان با خاندان سلطان وقت عمان به زنگبار نقل پایتخت می‌کند و به عنوان سپه‌سالار سلاطین عمانی به خدمت مشغول می‌شود و با حفر چندین چاه آبیاری در کشاورزی و رونق اقتصادی بومیان آفریقایی همت گذاشت. به پاس خدمات ارزنده وی محله موسوم به «عجمو» (فارس) در زنگبار کماکان وجود دارد و مردم به نیکی از وی یاد می‌کنند.

منابع:

بی‌بی‌سی

مطالعات آفریقا

وب‌لاگ یاسر کنعانی

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , ,