Saturday, 18 July 2015
31 October 2020
پرسه – به بهانه روز جهانی کودک و رسانه

«چون‌که با کودک سروکارت فتاد…»

2010 December 13

سیمین/ رادیو کوچه

simin@koochehmail.com

قصد داشتم به بهانه روز جهانی کودک و رسانه برنامه‌ای بسازم که شاهد از غیب رسید و با خبر شدم «فرشید ابراهیمی» یکی از هم‌وطنان ایرانی در کشور مالزی برای موضوع پایان‌نامه تحصیلی خویش، داستان‌هایی از مثنوی مولوی را برگزیده و شاید بتوان گفت که برای نخستین بار اقدام به تولید یک کتاب الکترونیکی به زبان انگلیسی با بهره‌بردن از این داستان‌ها کرده‌است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

تولید این محصول برای کودکان آن‌هم به زبان انگلیسی به عنوان یک اثر رسانه‌ای مرتبط با کودکان و پرداختن به مولوی در آستانه سال‌گرد درگذشت او (17 دسامبر)، به همراه تاثیری که این نوع محصولات می‌تواند در بحث جهانی‌شدن فرهنگ داشته باشد، بهانه‌ی خوبی بود برای گفت و با این هنرمند.

برنامه امروزم را به گفت‌و‌گو با این هنرمند اختصاص می‌دهم:

آقای ابراهیمی ،در مورد پایان‌نامه و محصول کارتان بیش‌تر توضیح دهید:

کتاب الکترونیک پویانمایی از داستان‌های مولوی برای کودکان انگلیسی زبان 9 تا 11 سال است اما در حقیقت می‌توان گفت یک نمونه‌ی آزمایشی بوده که بر اساس تحقیقی در این زمینه تولید شد و اگرچه می‌تواند به عنوان یک اثر فرهنگی در زمینه مالتی مدیا به طور مستقل مطرح باشد اما بیش‌تر به منظور ابزار اندازه‌گیری مورد استفاده قرار گرفته است.

هدف ما تحقیق بر روی میزان تاثیرگذاری استفاده از کتاب الکترونیک پویانمایی از داستان‌های مولانا بر روی کودکان انگلیسی زبان بوده است.

ابتدا مطرح شد که آیا داستان‌های مثنوی تاکنون برای کودکان انگلیسی زبان قابل دست‌رس بوده یا خیر و دیگر این‌که آیا نشر الکترونیک یا به عبارتی کتاب الکترونیک می‌تواند ابزار مناسبی برای انتقال داستان‌های رومی و پیام آن برای این کودکان باشد و در نهایت چه نوع کتاب الکترونیک از میان انواع موجود بیش‌تر مورد علاقه و توجه کودکان است؟

این تحقیق از سال 2008 آغاز شد و بیش از دو سال به طول انجامید. متاسفانه پاسخ سوال اول منفی بود و اگر چه اشعار مولوی برای بزرگ‌سالان به زبان‌های گوناگون دنیا ترجمه و به صورت چاپی و هم نسخه دیجیتال در دست‌رس قرار داشت اما به صورت کتاب الکترونیک هنوز نشری چه به زبان فارسی یا غیر از آن در داخل یا خارج از کشور برای کودکان صورت نگرفته بود. تنها موردی که مشاهده شد داستانی بود که توسط «ادریس شاه[1]» نویسنده‌ی هندی تحت عنوان «شیری که خودش را در آب دید» با تصویرسازی «اینگرید رودریگز» که در وب‌سایت «کتاب‌خانه بین‌المللی دیجیتال کودکان[2]» وابسته به دانش‌گاه مریلند[3] آمریکا و به صورت کتاب الکترونیک شنیداری[4] منتشر شده بود.

ویژگی‌های این کار چیست:

«چون‌که با کودک سروکارت فتاد       پس زبان کودکی باید گشاد»

در یکی از مراکز تولید انیمیشن در ایران در پاسخ به این پرسش که  شیوه‌ی معمول برای طراحی شخصیت‌ها چیست گفته شد ما یک‌سری بخش‌نامه داریم که محدودیت‌ها و بایدها و نبایدهای طراحی را برای ما مشخص می‌کند برای مثال نوع لباس ،چهره و … و همین‌طور تجربیات شخصی طراح. خوب ممکن است رعایت این ضوابط به صورت اتفاقی منجر به خلق یک شخصیت جذاب شود اما به نظر می‌رسد اولویت با علایق مخاطب است نه نظر شخصی ما و در این راستا تحقیق «پلی است  برای گذر از عقیده شخصی و رسیدن به نیازها و علاقه‌مندی‌های بچه‌ها». از این رو باید نقش تحقیق را جدی گرفت اگر که بخواهیم نگاهی حرفه‌ای و جدی به این مقوله داشته باشیم وگرنه مثل عروسک‌های دارا و سارا باید به چین سفارش بدهیم تا برایمان اثر فرهنگی تولید کند.

باید نقش تحقیق را جدی گرفت اگر که بخواهیم نگاهی حرفه‌ای و جدی به این مقوله داشته باشیم وگرنه مثل عروسک‌های دارا و سارا باید به چین سفارش بدهیم تا برایمان اثر فرهنگی تولید کند

در خصوص کتاب الکترونیک پویانمایی مولانا کار تحقیق به هر دو شیوه‌ی کمی و کیفی برگزار شد که شامل مصاحبه حضوری و توزیع پرسش‌نامه بوده. جمعیت آماری در دو مرحله از میان یک‌صد و بیست دانش آموز بومی در یک مدرسه خصوصی و سپس دانش‌آموزان یک مدرسه‌ی بین‌المللی و با ملیت‌های آلمانی، آمریکایی، ایرانی، بریتانیایی، چینی، ژاپنی، کره‌ای، مالزیایی و هندی انتخاب شدند. در مرحله‌ی اول سعی بردرک این موضوع بود که کدام نوع از انواع کتاب‌های الکترونیکی بیشتر مورد علاقه‌ی کودکان است. از سه نوع کتاب الکترونیک، یعنی: الف) «متن اسکن شده همراه با تصویر»، ب) «متن به هم‌راه صوت یا نریشن»، ج) «متن هم‌راه با صوت، پویانمایی و گزینه‌های تعاملی» نمونه‌هایی تهیه شد. سپس با توجه به درصد نسبتن بالایی از کودکان که کتاب الکترونیک پویانمایی را مورد توجه قرار دادند برنامه‌ریزی برای تهیه‌ی چنین کتابی آغاز شد. از داستان‌های مثنوی دو اثر بنابه ویژگی‌هایی که داشتند با بازنویسی خوب آقای «داریوش دماوندی» انتخاب شدند و برای تهیه‌ی انیمیشن، پی‌گیری‌های زیادی صورت گرفت و نشست‌ها و گفت‌‌و‌گوهایی در تهران با موسسه فرهنگی صبا انجام و نیازهای طرح تشریح شد که با مساعدت آقای «مهدی ارگانی» مدیرعامل و آقای کریمی معاونت طرح و برنامه‌ی موسسه صبا انیمیشن مورد نیاز برای تولید کتاب الکترونیک تهیه گردید و هم‌زمان سایر امور فنی و اجرایی نیز شامل بازنویسی و ترجمه به زبان انگلیسی، طراحی، برنامه‌نویسی، صدابرداری و غیره در این‌جا انجام شد. در این کتاب الکترونیک  دو نوع انیمیشن متفاوت به صورت دو بعدی و سه بعدی عروسکی مورد استفاده قرار گرفت تا مقایسه‌ای از میزان علاقه‌مندی کودکان 9 تا 11 سال نسبت به آن‌ها داشته باشیم علاوه برآن سعی شده فضای کتاب الکترونیک به کتاب واقعی نزدیک باشد و حال و هوای یک کتاب قدیمی را هم به خواننده نشان دهد.

چرا مولوی را انتخاب کردید؟

از علاقه و ارادت شخصی‌ام به مولانا که بگذریم باید بگویم که انتخاب مولوی اصلن اتفاقی نبود. همان‌طور که می‌دانید سال 2007 از طرف یونسکو سال بزرگ‌داشت مولانا نام‌گذاری شد و این علاوه بر نوع نگرش والای مولانا به هستی، می‌تواند نشان از استقبال جهانی از پیامی باشد که در اشعار مولانا وجود دارد.

به عنوان یک ایرانی که کشورش دارای تاریخ هفت هزارساله در ادبیات است و قصه‌گویی بخش مهمی از آن بوده است و با  پیشینه‌ای کهن در تصویرگری و کشف قدیمی‌ترین انیمیشن جهان در شهر سوخته سیستان با قدمت بیش از پنج هزار سال، بر آن شدم تا موضوعی را انتخاب کنم تا بیش‌تر به معرفی ویژگی‌های تفکر و فرهنگ انسان دوستانه و صلح‌طلبانه‌ی اندیش‌مندان ایرانی بپردازم.

اعتقاد به عشق و محبت به عنوان کلید مفاهمه میان ملت‌ها و نژادهای گوناگون صرف نظراز تنوع زبان و فرهنگ و مذهب در جان و کلام مولانا موج می‌زند آن‌جا که می‌گوید:

نه ترسا و یهودیم، نه گبرم نه مسلمانم
نه شرقی‌ام، نه غربی‌ام، نه بری‌ام، نه بحری‌ام
دویی از خودبرون کردم، یکی دیدم دوعالم را
یکی جویم، یکی گویم، یکی دانم، یکی خوانم

بنابراین کلام عاشقانه‌ی مولانا برخاسته از نگرشی عشق محور و نگاهی فرا سرزمینی و فرا دینی است و بی‌دلیل نیست که سال 2001 در آمریکا ترجمه اشعار او توسط «کلمن بارکز[5]» دویست و پنجاه هزار نسخه به فروش می‌رسد و به عنوان بهترین فروش سال ثبت می‌گردد. علاوه براین برگزیده‌ای از اشعار او توسط «دیپاک چوپرا» برگردان می‌شود و حتی آلبوم‌هایی توسط خوانندگان هالیوودی از اشعار او به اجرا در می آید.

این ویژگی‌ها نشان از زبان مشترکی است میان انسان‌ها که مولانا با آن سخن می‌گوید و برای همگان قابل درک و فهم و دوست داشتنی ست. دیوید فیدلر او را با شکسپیر مقایسه کرده و معتقد است در احساس فرهنگی او به مراتب از شکسپیر مهم‌تر است چرا که بسیاری از اشعار او در موسیقی کلاسیک، عاشقانه و حتی موسیقی پاپ مورد استفاده قرار می‌گیرد و بسیاری از ایرانیان اشعار او را از بر می‌دانند و می‌توان گفت او یک فرهنگ زنده است اگر چه 750 سال قبل زندگی می‌کرده است.

«کویی چیرو ماتسورا[6]» دیبرکل یونسکو در مراسم بزرگ‌داشت او می‌گوید: «من باور راسخ دارم که همه ملت‌ها باید از آموزه‌های مولانا که در ارزش‌های اساسی از هم‌دردی و همبستگی نهفته است بیاموزند. همه ما با پیروی از الگوی او و هم با اشتیاق به روشن‌بینی معنوی در قلب و ذهن تمام مردان و زنان می‌توانیم به ایجاد صلح پایدار در جهان کمک کنیم… من در داستان‌های مولانا متمرکز شده‌م و این جای تعجب نیست که نفوذ شاعر تا فراسوی مرزهای کشورش رفته است و به تعداد بسیار زیادی از زبان‌ها ترجمه شده است. این امر به وضوح نشان‌هنده پیام قدرتمند انسانی مولاناست.»

«ایرمگارد پاینه» پرفسور جامعه شناس در دانشگاه آخن آلمان معتقد است که مولانا متعلق به تمام جهان است و آثار او مورد استقبال همه کشورهای جهان به ویژه درغرب است و به عنوان یک نمونه خوب از فکر و فرهنگ شرقی گسترش دهنده‌ی دوستی و صلح بین مردم در جهان بوده است. مولانا یک ناصح معنوی برای همه‌ی کشورها در دنیای مدرن است که مخالف جزم اندیشی سیاسی بوده و حامی سلطه‌ی عشق و معنویت بر ملت‌هاست.

[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=LBioKgDH5Z0[/youtube]
اما ویژگی‌هایی که داستان‌های مولوی را درمقایسه با دیگر منابع ادبی کهن برای کودکان برجسته می‌سازد را می‌توان به اختصار در چند موضوع مطرح کرد. البته من قصد بررسی از نگاه تخصصی ادبیات کودکان را ندارم که خود موضوعی متفاوت و در حوزه کار نویسندگان کودک است اما بیشتر جنبه‌های بصری را که مربوط به تحقیق بوده را اشاره می‌کنم: وجود شخصیت‌های متنوع از طبقات مختلف اجتماعی که دست طراح را برای خلق چهره‌ها و فضای تصویری متنوع و جذاب باز می‌کند، حس شوخ‌طبعی در قصه‌ها که یکی از جذابیت‌های تاثیرگذار برای کودکان است و آن را دوست می‌دارند، انتخاب موضوعات بکر و متنوع که اگر چه به سادگی بیان می‌شود اما دارای پیام‌های آموزشی و اخلاقی غیرمستقیم برای مخاطب است. وجود داستان‌های کوتاه و بلند که خوش‌بختانه در سال‌های اخیر بازنویسی‌های بسیار جذابی از مثنوی برای کودکان تهیه شده است و می‌تواند برای سنین مختلف که طبیعتن ویژگی‌های متفاوتی دارند مورد استفاده قرار گیرند و در مجموع تصویری بودن زبان داستان قابلیت‌های فراوانی برای تبدیل شدن به مالتی مدیا را فراهم کرده است.

و کدام داستان‌ها انتخاب شدند؟

داستان‌هایی که انتخاب شدند یکی داستان کوتاه «فیل در تاریکی» با نشان دادن نگاه متفاوت انسان‌ها به حقیقتی واحد و دعوت به داشتن ضمیری روشن برای درک بهتر از حقیقت و دیگری داستان نیمه بلند «گلدان طلایی»، سرگذشت شاگردی که مبتلا به دو بینی است به عنوان دو نمونه متفاوت به شکلی که توضیح داده شد تولید و در نهایت به نظرخواهی کودکان گذاشته شد.

اتفاقی که در سال‌های اخیر رخ داده و باعث روی‌گردانی کودکان از ادبیات کهن در قالب تولیدات مالتی مدیا شده است بی‌ارتباط با انتخاب و بازنویسی مناسب برای چنین محصولاتی نیست

تحقیق نشان می‌دهد که انتخاب داستان و بازنویسی مناسب موضوعی است که موفقیت یا شکست یک اثر می‌تواند در گرو آن باشد. اتفاقی که در سال‌های اخیر رخ داده و باعث روی‌گردانی کودکان از ادبیات کهن در قالب تولیدات مالتی مدیا شده است بی‌ارتباط با انتخاب و بازنویسی مناسب برای چنین محصولاتی نیست.

در زمینه بازنویسی برای کودکان نظریات متعدد و شیوه های متفاوتی وجود دارد که گاه بخشی از آن به دیدگاه‌های شخصی نویسندگان بازمی گردد و نه نیازهای فعلی جامعه. برای نویسنده‌ای که می‌خواهد به متن اصلی ادبیات کهن وفادار بماند بسیار سخت است که بتواند رضایت کودکان زیادی را به دست آورد و به طور حتم تولید براساس متن پیش گفته موفقیت چندانی به دست نخواهد آورد. این موضوع هنگامی که مخاطب جهانی شود به مراتب حساس‌تر خواهد شد و بازنگری دقیق‌تری را طلب می‌کند. در این‌جا علاوه بر توجه به خواست و سلیقه‌ی کودکان ملاحظات دیگری مانند حساسیت‌های قومی، نژادی، مذهبی، ملی، اجتماعی و قانونی را هم باید در نظرداشت.

چقدر این اثر توانسته با مخاطب ارتباط برقرار کند؟

درس معلم ار بود زمزمه‌ی محبتی …

نتایج حاصله از پردازش آمارها نشان می‌دهد که 95% از پرسش شوندگان پیام داستان را با درجات مختلف دریافته‌اند و جذابیت آن را مورد تایید قرار دادند. آن‌ها یا علاقه و اشتیاق و بدون احساس خستگی تا انتهای داستان را دنبال کرده و بافراز و فرود آن ارتباط برقرار می‌کردند و سپس با جدیت پرسش‌نامه‌ها را پاسخ می‌دادند.

اگر دقت کنیم که بچه‌ها می‌توانند و باید هم‌کار و مشاور بسیار خوب و تاثیرگذاری برای طراح و نویسنده و تولید کننده و کارگردان در خلق یک اثر باشند بیش‌تر می‌توانیم به موفقیت کار اطمینان داشته باشیم. به عنوان مثال در تمام مراحل تحقیق و تولید ارتباط مداومی با بچه‌ها برقرار بوده  و حتا درباره‌ی کوچک‌ترین مسایل همانند رنگ، نوع و اندازه‌ی حروف کتاب هم از آنان نظر خواهی شد.  در طراحی کتاب الکترونیک موضوعی که چندین بار مورد بازنگری قرار گرفت طراحی اینترفیس و آیکون‌ها بود که استفاده از کتاب را برای کودکان آسان‌تر کند و همین‌طور توجه به طراحی روی جلد و صفحات داخلی.

نظرسنجی‌هایی که در خصوص بخش‌های مختلف کتاب الکترونیک به صورت مقایسه‌ای انجام شد نشان می‌دهد کودکان در این سن داستان‌های بلند را بیش‌تر دوست دارند و انیمیشن‌های سه‌بعدی عروسکی از جذابیت بیش‌تری نسبت به تصویر سازی دو بعدی برخوردارست.

علاوه بر آن در تمام بخش های کتاب شامل طراحی اینترفیس، روی جلد،صفحات داخلی، متن و موضوع داستان، نریشن، افکت‌های صوتی و تصویری، موزیک، آیکون‌ها، حروف، فونت اندازه و رنگ آن به طور متوسط میزان رضایت‌مندی بالای 80 درصد بوده که امیدوارم به زودی بتوانم کل تحقیق را برای مطالعه بیش‌تر روی اینترنت قرار دهم‌.

برخورد اساتید مالزیایی شما با این کار چگونه بود؟

نظرات اساتید مالزیایی خصوصن پرفسور «کمی» و پرفسور «روسلان» به عنوان اساتید راهنمای تحقیق، در پیش‌رفت و کامل‌تر شدن کار بسیار موثر و اساسی بود. با آن‌که در شروع کار مولانا را نمی‌شناختند و سعی می‌کردند دستم را باز بگذارند اما از نتیجه کار بسیار راضی بودند و روز برگزاری نمایش‌گاه در دانش‌کده از دانش‌جویان دعوت می‌کردند تا حتمن از کتاب الکترونیک مولانا بازدید کنند و من به واقع چون کار را یک کار تیمی می‌دانم فکر می‌کنم تعریف از استقبالی که شد خیلی جنبه‌ی شخصی نداشته باشد.

اخیرن هم یک اندیش‌مند مالایی به نام پروفسور جمیل مثنوی را به زبان مالایی برگردان کرده و این موضوع هم برای اساتید جالب بود که مولوی در کشورشان شناخته شده و مورد توجه بوده است.

دکتر «فردوس» دانش آموخته‌ی رشته‌ی انیمیشن و بازی‌های کامپیوتری از ژاپن و از اساتیدی که کار قضاوت را به عهده داشت، می‌گفت که مدتی است به خاطر موضوع تحقیق‌ات اینترنت را زیر و رو کرده‌ام تا بیش‌تر راجع به رومی بدانم و همین کنجکاوی باعث شد تا جلسه‌ای که قرار بود بیست دقیقه به طول بیانجامد نزدیک به یکساعت به درازا کشید. پیشنهاد آن‌ها این بود که زبان مالایی را هم به نسخه‌ی انگلیسی اضافه کنم و علاوه برآن توصیه جدی برای دنبال نمودن این کار به عنوان یک فعالیت حرفه‌ای فرهنگی و رساندن به مرحله ی تولید داشتند که به هرحال نیازمند مقدماتی است که باید فراهم شود.

و نقش این گونه محصولات در فرآیند جهانی شدن؟

و در پابان موضوع جدی و قابل تاملی که امروزه نگاه تحلیل گران را به خود معطوف کرده جهانی‌سازی فرهنگی[7] ست همان‌گونه که جهانی سازی در حوزه اقتصاد و تجارت، تولید کنندگان و کشاورزان را در کشورهای ضعیف با آسیب‌های جدی و گاه تعطیلی و نابودی کسب و کارشان روبرو ساخته است، جهانی‌سازی فرهنگی به شکلی جدی فرهنگ بومی و ملی را در کشورها تهدید می‌کند. شرکت‌های بزرگ غربی با در اختیار داشتن پول، امکانات فنی، نیروی انسانی ماهر و برنامه و استراتژی هوش‌مندانه در حال تولید کتاب الکترونیک، فیلم، انیمیشن، بازی و سرگرمی برای کودکان هستند و بازارهای جهانی را با موفقیتی اعجاب‌آور هدف گرفته‌اند.

با تعیین استراتژی و هدف‌گذاری اقداماتمان می‌توانیم در یک بازه زمانی مشخص به جایگاهی که شایسته‌امان است برسیم

نکته جالب توجه در این است که گاه منابع و داستان‌های شرقی دست‌مایه‌ی تولیدکنندگان برای خلق آثار موفق‌اشان بوده،  داستان‌هایی نظیر علی‌بابا و چهل دزد بغداد، سندباد، علاءالدین، چراغ جادو، کلیله و دمنه و غیره از نمونه‌های آشنایی هستند که با انجام تحقیقات و روش‌های علمی توانسته‌اند داستان‌های مورد نظر را براساس نیاز بازار بازنویسی کرده و تولید کنند. کاری که در کشورهایی نظیر ایران که دارای منابع بسیار غنی درادبیات کودکان و نیروی انسانی ماهر و خلاق هستند می‌تواند بهتر انجام شود و دو اتفاق مهم را در پی خواهد داشت: نخست آن‌که سهمی در بازار پرسود جهانی داشته و دوم هویت فرهنگی خود را حفظ کرده وآن را توسعه و گسترش دهیم. بنابراین با تعیین استراتژی و هدف‌گذاری اقداماتمان می‌توانیم در یک بازه زمانی مشخص به جایگاهی که شایسته‌امان است برسیم.

در خاتمه از همه‌ی دوستانی که در این تحقیق و تولید هم‌کاری داشتند تشکر و سپاس گزاری می‌کنم و همین‌طور شما که این فرصت را در اختیار من قرار دادید.


[1] Edris Shah

[2] http://en.childrenslibrary.org/

[3] University of Maryland

[4] Audio eBook

[5] Coleman Barks

[6] Koichiro Matsuura (http://www.mevlana-jalaluddin.com )  2007/10/30

[7] Globalization of Culture

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , , , 

۳ Comments


  1. Avideh Motmaen-Far

  2. Mohammad Hadi
    2

    Great job, hope we have more effort by Iranian students to show our cultures to other countries people,and see support from Iranian Government.


    1. Farshid
      3

      Thanks a lot for your kindly attention.
      I hope too.