Saturday, 18 July 2015
29 October 2020
پس‌نشینی تند

«کاخی از خورشید»

2010 December 14

اکبر ترشیزاد/ رادیو کوچه

ایران منطقه‌ها، شهرها و بناهای باستانی و شگفت‌انگیز کم ندارد، اما بعضی جاها هستند که تفاوت‌های عمده‌ای با دیگر مناطق دارند. «کلات‌نادری» و مهم‌ترین بنای‌باستانی‌اش یعنی «کاخ‌خورشید» هم از همین نمونه‌ها است. به سختی می‌توان جای دیگری در کشور پهناور ایران یافت، که حکایت بزرگی‌ها، پیروزی‌ها، شکست‌ها و رنج‌های یک ملت از یک سو و جاه‌طلبی، درایت، حرص و طمع، مهربانی، گذشت و خشونت و بی‌رحمی حاکمان و رهبران آن را در طول تاریخ پرفراز و نشیب‌مان یک‌جا در خود جای داده باشد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

وقتی که وارد کلات می‌شوی و نفوذناپذیری طبیعی آن را می‌بینی، درمی‌یابی که چرا این سرزمین همواره در تاریخ ما جایگاه مناسبی برای پناه‌گرفتن و جنگیدن با دشمنان بوده است. از آن‌جایی که کلات در نزدیکی جاده ابریشم بین شهرهای «ماورا‌النهر» و یا همان «فرارود» و نواحی مرکزی فلات‌ایران قرار داشت، از دیرباز دارای اهمیت بود. این فلات هم‌چنین مسیر عبور ارتش‌های مهاجم بود. در اواخر قرن هشتم قمری قشون «تیمور لنگ» در آغاز گسترش سلطه خود به سمت غرب، این فلات را محاصره و کلات را تسخیر کردند.  «سلطان‌ محمد ‌خوارزم‌شاه» در نظر داشت در این فلات مقابل مغول‌ها بایستد. اما در عوض به سمت غرب فراری شد.

به شالیزارهای حاصل‌خیز و پر‌محصول‌اش که برسی، انگشت به دهان می‌مانی از محصول برنج‌اش در حاشیه‌ی کویر. کلات‌نادری که از اسمش هویدا است، که نام و بزرگی از نادر‌شاه ‌افشار می‌برد، مشهورترین بنای باستانی این شهر است. جایی که هنوز به درستی معلوم نیست که چه کاربردی داشته است، کاخ و یا مقبره، خزانه‌ی گنج‌ها و جواهرات‌سلطنتی و یا زندان و شکنجه‌گاه. «نادر‌شاه» در نزدیکی کلات تولد یافت.  او کلات را تحت کنترل خود در آورد. در دوران پرآشوب سال‌های پایانی صفویه که فرماندهان جنگی رقیب نادر، در پی فتح اصفهان توسط افغان‌ها و سقوط حکومت صفوی، برای سلطه‌جویی مبارزه می‌کردند، کلات پای‌گاه نادر بود. در حال حاضر، «عمارت ‌خورشید» نماد شهر کوچک «کلات‌ نادری» است و به همین سبب سخت مورد توجه اهالی محل قرار دارد.

این قصر از 66 برش سنگی ساخته شده و دارای سه طبقه زیرزمین هم‌کف و بالا است. گچ‌بری‌ها و طلاکاری‌های فراوانی در درون قصر دیده می‌شود و دیوارهای آن بارها برای یافتن گنج‌های نادر شکافته شده‌اند. نکته جالب در معماری این بنا، نقش پرندگانی مانند طوطی و میوه‌هایی مانند موز و آناناس است، که حکایت از هندی بودن معماران قصر می‌کند، که نادر شاه آن‌ها را باید از هند آورده باشد. از نکات پندآموز دیگر این کاخ آن است، که بخشی از کنده‌کاری‌ها در ساخت این بنا نیمه‌کاره مانده است، که به روایت مشهور بدان سبب بوده است که با رسیدن خبر کشته شدن نادر، کارگران دست از کار کشیده‌اند و دیگر دقیقه‌ای برای شاه مرده کار نکردند. برای تامین آب قصر از آبشار قره‌سو به کاخ، به‌وسیله‌ی استادکاران ایرانی، دوازده‌هزار متر لوله‌کشی سنگی احداث شده بوده، که هنوز بخشی از بقایای آن باقی است. در اطراف کاخ باغی بسیار زیبا به سبک باغ‌های ایرانی و در دو سطح احداث شده بوده است که هنوز چند‌تایی از درختان کهن آن سالم و سرزنده پابرجاست.

شواهد موجود نشان می‌دهد، که این عمارت در اوایل دوره‌ی قاجاریه به‌وسیله خوانین محلی که بر کلات حکم می‌راندند، با تغییرات مختصری به عنوان محل سکونت مورد استفاده قرار گرفته است. در بعضی جاها دیده شده که نقاشی‌های دیواری زمان افشاریه با گچ پوشانده شده و نقش‌هایی به اسلوب دوره قاجار ایجاد شده است. پاره‌ای از پژوهش‌گران به این نتیجه رسیده‌اند که این برج در واقع ساق گنبدی را شکل می‌داده که به علت نیمه‌کاره ماندن بنا، ساخت آن به انجام نرسیده است. عمارت خورشید در سه طبقه‌ی قابل ملاحظه است. طبقه زیرین که زیرزمینی است، بسیار بزرگ و متشکل از هشت فضای به‌هم پیوسته متناسب با شکل هشت‌گوش بنا، طبقه میانی شامل سرسرایی بزرگ در مرکز و فضاهایی در اطراف و طبقه فوقانی شامل برج مدور یاد شده. تزیینات داخلی بنا شبیه به تزیینات معمول دوره صفوی است. اما تزیینات خارجی آن که به صورت حجازی اجرا شده و نیمه تمام باقی مانده، گویا کار هنرمندان هندی است.

منطقه‌ی اطراف کاخ‌ خورشید در سالیان اخیر به سبب آن‌که گمان می‌رفته است، محل دفن گنجینه‌های نادر باشد، بارها مورد تهاجم سودجویان قرار گرفته است و برخی از آثار تاریخی‌اش نابود شده است. گرچه که کاخ ‌خورشید و محوطه‌ی اطرافش به مدد برخی از مدیران دل‌سوز، بافرهنگ و وفادار به میراث‌کهن این سرزمین ترمیم، بازسازی و ساماندهی شده است، اما با تاسف عمر مدیریت این مدیران دل‌سوز کوتاه بود و دیگرباره کسانی زمام امور را دست گرفته‌اند، که نه بویی از فرهنگ برده‌اند و نه نشانی از وطن‌پرستی دارند. چه کسی باید به یاری این میراث گران‌بها بر خیزد به جز من و شما؟

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , ,