Saturday, 18 July 2015
31 October 2020
فرهنگ آفریقا

«سبدهایی برای حمل آب و صندلی‌هایی برای نشستن روح»

2010 December 16

مصطفا خلجی/ رادیو کوچه

mostafa.k@koochehmail.com

پهنه‌ای که امروز با نام آفریقا شناخته می‌شود، بنا بر نظر اغلب انسان‌شناسان، یکی از منشاهای اصلی انسان بوده است و هم از این رو همواره اهمیتی بسیار بالا در پژوهش‌های انسان‌شناسی و فرهنگی داشته است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

آفریقا از نظر فرهنگی یک بلوک همگن نیست و مجموعه‌ای از فرهنگ‌های گوناگون در آن زندگی می‌کنند. فرهنگ آفریقای، سنتی، صحرایی، بر اساس انتقال شفاهی و به هم‌راه موسیقی بنا شده است. شاعران و نوازندگان دوره‌گرد، پیام‌آوران و خوانندگان این ناحیه، ماموران حفظ خاطره و سنن مردمی آن هستند که مدت‌ها کلید ورود به جامعه آفریقایی به شمار می‌رفت.

پس از استقلال آفریقا، متفکران و هنرمندان این قاره در واکنشی وسیع، به موضوع هویت و مدرنیته پرداختند. برقراری تعادل میان درستی و مدرنیته بر اساس جهت‌های برگزیده شده، به نتایج گوناگونی رسیده است. در این میان باید از جنبش «سیاه‌بودگی» (Negritude) یاد کرد که طلایه‌داران آن، لئوپولد سدار «سنگور» (Senghor) و امه سزر (Césaire) بودند. جنبشی که پیرامون انکار همسان‌گرایی استعماری و اتحاد فرهنگ‌های سیاهان در سراسر دنیا می‌گشت. این جنبش، در فستیوال جهانی هنرهای سیاه مطرح شد که توسط رییس سنگالی آن، سنگور در سال 1964 برگزار و در سال‌های بعد دنبال شد.

این جنبش نگرش نوینی درباره فرهنگ آفریقایی اریه می‌کرد و از مفاهیم رادیکال یا قوم‌گرایانه فراتر می‌رفت تا تحت تاثیر انقلاب یا طرد استعمار نوین، به فرهنگ آفریقایی واحدی دست یابد. امروز به رغم مشکلات سیاسی یا اقتصادی که برخی از هنرمندان آفریقایی را به مهاجرت به اروپا یا آمریکا واداشته، بسیاری از هنرمندان و متفکران آفریقایی به شهرتی بین‌المللی دست یافته‌اند. برای نمونه می‌توان به «سزاریا اوورا» ‌(Cesaria Evora)، «شاب خالد»، و «نجیب محفوظ» اشاره کرد.

نقش فرهنگ در آثار هنری آفریقا

آثار هنری آفریقا، بر‌خلاف هنرهای اروپایی، عمومن مصرف کاربردی هم دارند. یک اثر هنری ممکن است به عنوان یک وسیله خانگی و یا زینت‌دهنده بدن مورد استفاده قرار گیرد و یا نمایان‌گر نقش اجتماعی یا مذهبی باشد. این اشیا‌ علاوه بر موارد مصرفی، ارزش هنری هم دارند. زیرا هنرمندان ماهر برای خلق و طراحی آن‌ها به زیبایی بصری و مفاهیم اسطوره‌ای توجه کرده‌اند. اشیا‌ هنری که نیازهای خانه را برآورده می‌کنند شامل سبد، ظروف آب، وسایل پخت‌و‌پز، تکیه‌گاه‌های حکاکی شده سر، ‌صندلی و چهارپایه هستند. اشیایی مانند نقاب‌ها و مجسمه‌ها در مناسک مذهبی استفاده می‌شوند که یادآور و محافظت‌کننده بقایای اجداد مهم هستند. زینت‌های شخصی ممکن است به صورت جای زخم روی بدن، جواهرات و یا عصایی باشد که نشان‌دهنده هویت و پای‌گاه اجتماعی فرد است. اشیا‌ هنری آفریقایی به‌ندرت تنها یک مورد مصرف دارند. برای مثال یک قطعه جواهر ممکن است هم برای زینت بدن، اعتبار شخص و هم‌زمان بخشی از یک آیین مذهبی باشد که حمل‌کننده آن را از نیروهای اهریمنی حفظ می‌کند.

اشیا‌ هنری برای زندگی روزمره

فرهنگ آفریقایی اشیا‌ کاربردی را مانند مبلمان، ظروف و وسایل خانه به کمک نقشه‌ای که از ذهن گرفته شده، زینت می‌دهد. از بین اشیا‌ زینتی که مصرف روزمره دارند می‌توان به انواع سبدها، ظروف سفالی دست ساز، ظروف چوبی حکاکی شده، ظروف پخت و پز، چهارپایه و تکیه گاه سر اشاره کرد.

سبد، ظروف سفالی و ظروف آش‌پزخانه

سبدها به عنوان وسیله‌ای برای نگه‌داری و حمل‌و‌نقل، از مواد به دست آمده از گیاهان، بافته یا دوخته می‌شوند. اغلب، مردان سبدهای بافته شده را می‌سازند و از آن برای حمل لباس‌ها و وسایل شخصی مانند دارو و لوازم آرایش استفاده می‌کنند. زنان اغلب از روش دوخت برای تهیه سبدها استفاده می‌کنند، به این ترتیب که رشته‌ها را به هم پیچ داده و سپس رشته‌های پیچ داده شده را به هم وصل می‌کنند و توسط نوارهای محکم می‌دوزند. بعضی از سبدها چنان محکم بافته می‌شوند که از آن‌ها برای حمل آب استفاده می‌شود. زنان «زولو»  (zulu) و «اندبل»  (Ndebele) ساکن در جنوب آفریقا از رشته‌های رنگی به هم تابیده شده برای درست کردن الگوهای سبد استفاده می‌کنند.

بیش‌تر ظروف سفالی  به منظور نگه‌داری مایعات و مواد غذایی به‌کار می‌روند. البته برخی از ظروف در مراسم مذهبی استفاده می‌شوند. ساخت ظروف سفالی عمومن از وظایف زنان است، ولی در آفریقای مرکزی و غربی، سفال‌گران مرد هم وجود دارند. البته این مسئله به نوع استفاده از آن ظرف بستگی دارد. برای مثال در نیجریه زنان، ظروف سفالی را به منظور مصرف خانگی می‌سازند و مردان ظروف مربوط به مناسک را  تهیه می‌کنند. در هر دو حالت محصول به دست آمده از ظرافت و زیبایی خاصی برخوردار است در حالی که مورد مصرف آن فرق می‌کند. به عنوان مثال زنانی که در تهیه سبد، از روش دوخت استفاده می‌کردند، دراین مورد هم یک رشته نوار گل رس را به دور یک قالب پیچیده و آن را به کوزه تبدیل می‌کنند. مردان هم در ساخت کوزه از قالب استفاده می‌کنند، ولی گل آن‌ها به شکل نوار تهیه نمی‌شود بلکه به صورت یک تکه است. مردم «ایگبو»  (igbo) در کشور نیجریه  هم  در ساخت ظروف خانگی و هم ظروفی که برای مراسم است، از شیار، گل میخ و کنده‌کاری‌های برجسته برای تزیین استفاده می‌کنند. مشابه این تزیینات بر روی کوزه‌هایی که برای پیش‌کش به معابد برده می‌شوند، وجود دارد.

قاشق و دیگر لوازم خوردن خوراک معمولن چوبی بوده و به‌طور استادانه‌ای کنده‌کاری شده است. ظروفی که برای نگه‌داری خوراکی و مایعات و یا به عنوان ظروف نوشیدنی، تزیین شده‌اند، اغلب از جنس چوب یا گل رس هستند. وسایل منزل از این نوع نشان دهنده اعتبار، درجه و پای‌گاه مالک آن است. برای مثال در قرن نوزدهم در کوبا واقع در مرکز آفریقا، در منزل اشخاص سرشناس، ظروفی کنده‌کاری شده از جنس چوب با شمایلی از بدن و سر انسان، در مراسم تدفین برای سرو شراب خرما بین هواداران توزیع می‌شد. به این روش، روسا وفاداری هوادارانشان را نسبت به خود افزایش می‌دادند.

مبلمان آفریقایی

چهارپایه و تکیه‌گاه سر از اشکال سنتی مبلمان در آفریقا است. چهارپایه‌ها مانند دیگر لوازم منزل می‌توانند هم‌زمان کارکردی روزانه و معنوی داشته باشند. چهارپایه‌های از جنس چوب به‌طور استادانه کنده‌کاری و طراحی می‌شوند به‌ویژه اگر برای مراسم ساخته شوند. اهالی «لوبا»  (luba) در آفریقای مرکزی، چهارپایه‌ای به نام کاریاتید (caryatid) می‌سازند که در آن از شمایل زن یا مرد کنده‌کاری شده چوبی استفاده می‌شود. از این چهارپایه‌ها در مراسم شاهانه استفاده می‌شود.

در بیش‌تر چهارپایه‌های اهالی لوبا، زنی زانو زده است که نشان‌دهنده اهمیت اجداد زن، برای صاحب آن است. در بین اهالی «آشانتی» (Ashanti) در غنا، دو نوع چهارپایه، خانگی و مقدس، وجود دارد. مقدس‌ترین چهارپایه، چهارپایه‌ای از طلا است که نشان‌گر قبیله آشانتی است. کسی حق ندارد روی این صندلی طلایی بنشیند و در نوع خودش قابل احترام و مقدس است. اهالی آشانتی برای چهارپایه‌های خانگی و شخصی هم ارزش زیادی قائل هستند. زیرا اعتقاد دارند هربار که شخصی روی چهارپایه می‌نشیند بخشی از روح او جذب می‌شود ‌به همین دلیل وقتی چهارپایه بدون استفاده است آن را سروته می‌کنند تا شخص دیگری روی آن ننشیند. یک نمونه از چهارپایه آشانتی، شامل یک نشیمن‌گاه منحنی و پشتی کنده‌کاری شده است که نشان دهنده پای‌گاه اجتماعی صاحب آن است.

تکیه‌گاه سر چوبی مانند بالشت برای نگه‌داری از سر و گردن ساخته می‌شود و یکی از عناصر مهم در خانه اکثر آفریقایی‌ها است. اغلب به‌طور ماهرانه‌ای کنده‌کاری شده و در ظاهر مانند یک چهارپایه کوچک است با صفحه‌ای منحنی شکل برای نگه‌داری از سر که باعث می‌شود تا موهای مردان و زنانی که تزیین شده در طی شب خراب نشود. در میان اهالی «شونا» (shone) در جنوب آفریقا، تکیه‌گاه‌ها، با صورت هندسی تزیین شده و کارکرد دیگری نیز دارند که عبارت از سهولت ارتباط با ارواح نیاکان است. به عقیده مردم شونا، انسان هنگام خواب، ارواح نیاکان را ملاقات می‌کند.

درحال حاضر فقط غیب‌گوها از تکیه‌گاه‌ها به این منظور استفاده می‌کنند.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , ,