Saturday, 18 July 2015
24 September 2020
دایره‌ی شکسته- «یزد» اولین شهر خشتی

«پردیسی در دل دوزخ»

2010 December 24

مه‌شب ‌تاجیک/ رادیو کوچه

«یزد» اولین شهر خشتی و دومین شهر تاریخی جهان بعد از شهر «ونیز» ایتالیا است. همین دو ویژگی کافی است تا ایرانیان بدانند کشوری به وسعت تاریخ جهان دارند و شهری کویری که می‌توانند خشت به خشت، ریگ به ریگ و لحظه به لحظه تاریخ آن را به رخ جهانیان بکشند. یزد جاذبه‌های گردش‌گری، تاریخی و میراث فرهنگی زیادی دارد که هر کدام از آن‌ها می‌تواند به تنهایی جاذبه‌ای منحصر‌به‌فرد برای بازدید گردش‌گران و دوست‌داران میراث فرهنگی و تاریخ ایران و جهان باشد. این شهر به «شهر بادگیرها» معروف است. به «دارالعباده»، شهر دوچرخه‌ها، شهر شیرینی، شهر قنات و قنوت و شهر آتش و آفتاب.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

تاریخ‌نویسان معتقدند که قدمت یزد به پیش از اسلام می‌رسد.‌ عده‌ای هم می‌گویند که شاید شهر تاریخی یزد را باید در نقطه دیگری غیر از مکان کنونی آن جست‌وجو کرد. اما با این حال قدمت بسیاری از آثار تاریخی کشف شده در شهر یزد به قرن پنجم هجری باز می‌گردد. در عین حال کشف بناهای دیگری متعلق به قرن‌های دوم و سوم هجری، تردیدها را در تخمین قدمت شهر یزد بیش‌تر می‌کند. در هر صورت تاریخ سکونت انسان در این خطه از هزاره سوم پیش از میلاد فراتر رفته است، به‌طوری که در عهد پیشدادیان طایفه‌هایی در حال کوچ از بلخ به پارس، این سرزمین را یزدان نامیدند و از آن زمان به بعد یزد محل عبادت شد. یزد را از آن جهت یکی از امن‌ترین شهرهای ایران می‌دانند که جنگ و بلایای طبیعی تاکنون نتوانسته به آن صدمه ای وارد کند. «مارکوپولو» جهان‌گرد ایتالیایی نیز درباره یزد می‌گوید که تجار جاده ابریشم این شهر را به لحاظ امنیت مالی و جانی آن دوست دارند.

بافت تاریخی شهر یزد با مساحتی در حدود 800 هکتار را می‌توان گسترده‌ترین و اصولی‌ترین بافت تاریخ ایران دانست که تجربه‌های متفاوتی در زمینه‌ی مداخله‌ی متولیان امر، در شبکه معابر را در خود جای داده است

بافت تاریخی شهر یزد با مساحتی در حدود 800 هکتار را می‌توان گسترده‌ترین و اصولی‌ترین بافت تاریخ ایران دانست که تجربه‌های متفاوتی در زمینه‌ی مداخله‌ی متولیان امر، در شبکه معابر را در خود جای داده است. بافت تاریخی یزد به عنوان دومین بافت خشتی دنیا و دست‌نخورده‌ترین بافت تاریخی کشور در فهرست ملی ثبت شده است.

قدیمی‌ترین بنای ساخته شده از خشت در دنیا «نارین قلعه» یا «کهندژ» نام دارد که در شهر باستانی «میبد» بر فراز تپه‌ای بلند بنا شده و بر تمامی ‌شهر میبد و پیرامون آن دید دارد. کهندژ نام دژهای کهنی است که در آغاز پیدایش شهر بنا شده‌اند. این دژها در دوره پیش از اسلام و بیش‌تر در دوران ماد، هخامنشی و اشکانی ساخته شده و بناهایی تک و پر تراکم بودند که بر فراز تپه‌های طبیعی یا مصنوعی می‌ساختند. طولانی‌ترین قنات ایران به نام «قنات زارچ» با طول صد کیلومتر در استان یزد قرار دارد. این قنات یکی از کهن‌ترین قنات‌های ایران به شمار می‌آید که سابقه‌ای بیش از سه هزار سال دارد. طول کوره قنات «زارچ» بیش از 71 کیلومتر بوده و تعداد چاه‌های آن دو هزار و صدوپانزده حلقه شمارش شده است.

سرو چهار هزار ساله «ابرکوه» را می‌توان مسن‌ترین موجود زنده‌ی جهان نامید. هر چند که گفته می‌شود در کشور سوئد نیز درختی وجود دارد که از سرو ابرکوه قدیمی‌تر است اما اکنون از درخت پیر سوئد تنها ریشه‌های آن باقی مانده در حالی که سرو کهن‌سال شهرستان ابرکوه با 25 متر ارتفاع و 18 متر محیط در قلب ایران زنده و سبز است و آرام آرام زندگی می‌کند.

از منحصر‌به‌فردترین بادگیرهای جهان تعدادی را می‌توان در استان یزد پیدا کرد. بادگیر «باغ دولت‌آباد» یزد در شمار زیباترین بادگیرهای دوره زندیه و قاجاریه با قدمتی 270 ساله به عنوان بلندترین بادگیر جهان به حساب می‌آید. این بادگیر که نمونه‌ای از معماری دوره زندیه را داراست در سال 1160 هجری قمری توسط «محمدتقی‌خان‌ یزدی» مشهور به «خان بزرگ سرسلسله خوانین یزد» ساخته شد. این بادگیر ارتفاعی به‌طول 33 متر و 80 سانتی‌متر دارد و از خصوصیات بارزش هشت ضلعی بودن آن است که باعث می‌شود باد در هر جهت به‌راحتی و به سرعت به قسمت زیرین آن هدایت شود و پس از برخورد به سطح آب حوض‌چه زیر بادگیر، هوای خنکی در داخل آن ایجاد کند‌. در کنار این بادگیر باغی شامل سه عمارت هشتی و سردر و تالار آینه نیز موجود است که بهشت آیین خوانده می‌شود و دارای نقوش اسلیمی است.

این باغ مدت‌ها محل اقامت «کریم‌خان زند» در یزد بود و از نظر طراحی در شمار زیباترین باغ‌‌های دوره زندیه و قاجاریه محسوب می‌شود. آب‌انبار شش بادگیر یزد به دلیل دارا بودن شش بادگیر به این نام معروف شده و تنها آب‌انبار شش بادگیر جهان است. سه بادگیر آن از ابتدا ساخته شده و سه بادگیر دیگر بعدها به آن اضافه شده است، با کمی دقت در شکل بادگیرها تفاوت سه بادگیر قدیمی با دیگر بادگیرهای آن را می‌توان مشاهده کرد. شش بادگیر آب انبار با توجه به شرایط اقلیمی و جهت باد در این منطقه به شکل هشت وجهی هستند. شهر یزد هم‌چنین دارای تنها آب‌انبار هفت بادگیری جهان با دو مخزن است که در روستای عصر آباد قرار دارد.

قدیمی‌ترین ساعت شهری ایران در میدان «وقت‌الساعت» یزد نصب شده است. این ساعت آفتابی به استناد کتاب «جامع مفیدی» نخستین ساعت شهری است که فردی به نام «ابوبکر‌ ساعت‌ساز یزدی» آن را در سال 725 هجری قمری در مدرسه «رکنیه» در جوار مسجد جامع یزد نصب کرد. این مکان بعدها به نام میدان وقت‌الساعت شهرت یافت. ساخت مسجد جامع «فهرج» واقع در 30 کیلومتری شهر یزد، به نیمه اول قرن اول هجری برمی‌گردد. این مسجد، تنها مسجد جهان اسلام است که ساختمان آن از ابتدا تاکنون هیچ تغییری نکرده است. اگرچه در میان باستان‌شناسان اختلاف نظر وجود دارد اما ظاهر مسجد جامع فهرج قدیمی‌ترین مسجد ایران است.

مسجد جامع کبیر یزد یکی از شاه‌کارهای معماری و تاریخی جهان به‌شمار می‌رود. بنای این مسجد با عظمت قرن‌هاست که از فراسوی تاریخ تمدن این سرزمین می‌درخشد به نحوی که در کتب تاریخی یزد آمده است، «مسجد را بر جای آتش‌گاه ساسانی ساخته‌اند و سنگ بنای آن توسط «علا‌‌الدوله گرشاسب» نهاده شده است. مسجد جامع قدیم در قرن ششم هجری قمری و به دستور گرشاسب از نوادگان «علا‌‌الدوله‌ کالنجار» ساخته شد و بنای اصلی مسجد کنونی از آثار «سیدرکن‌الدین‌محمد‌قاضی» است. دو مناره‌ی مسجد که ارتفاع تقریبی آن از کف تا نوک به بیش از 52 متر می‌رسد، دارای قطری در حدود هشت متر است که در دوره صفوی به بنا افزوده شده اما در سال 1313 هجری شمسی فرو ریخت و دوباره تجدید بنا شد. بلندای این مناره‌ها و این‌که کاشی‌کاری منحصر‌به‌فردی حتا در اوج مناره‌ها انجام شده، تعجب همگان را بر می‌انگیزد زیرا این مناره‌ها هرچه به سمت بالا رفته باریک‌تر شده و تنها یکی از آن‌ها دارای پلکان است از این رو ظرافت کاشی‌کاری در این ارتفاع به واقع قابل تحسین است.

دخمه محلی است که زرتشتیان، مردگان را بر طبق آدابشان در آن می‌نهادند اما از وقتی که به دفن کردن در گورستان پرداخته‌اند، دیگر برای این امر از دخمه استفاده نمی‌کنند. بیش‌ترین این دخمه‌ها در یزد قرار دارد چون در این شهر زرتشتیان زیادی زندگی می‌کردند. دخمه‌ی قدیمی یزد حدود سی سال است که دیگر مورد استفاده نیست،«دخمه‌ی مانکجی‌لیمجی‌هاتریا»، «دخمه‌ی ‌چم‌تفت»، «دخمه‌ی شریف‌آباد اردکان»، «دخمه‌ی ترک‌آباد اردکان» تنها نام تعدادی از دخمه‌های زیاد موجود در یزد است. سرپرستی این دخمه‌ها را انجمن زرتشتیان بر عهده دارد.

غیر از همه جاذبه‌های منحصر‌به‌فردی که در شهر یزد وجود دارد، می‌توان تنهاترین کاروان‌سرای دایره‌ای شکل ایران را هم در شهرستان مهریز در مسیر یزد به کرمان مشاهده کرد. کاروان‌سرای «زین‌الدین» یکی از نود و نه کاروان‌سرایی است که شاه عباس در ایران ساخته با این تفاوت که معماری آن دایره‌ای است. اکنون از این کاروان‌سرا به عنوان یک اقامت‌گاه سنتی و جاذبه‌ی گردش‌گری یاد می‌شود. می‌گویند که اقامت در این کاروان‌سرای 400 ساله و دیدن آسمان پر‌ستاره‌اش امری است که با آن تجربه‌ی سفر به یزد یکی از تاریخی‌ترین شهرهای جهان تکمیل می‌شود.

منبع: بخشی از ویکی‌پدیا

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , , ,