Saturday, 18 July 2015
09 August 2020
دایره‌ی شکسته

«قصه‌گوی هزار افسان»

2011 January 12

مه‌شب‌ تاجیک / رادیو کوچه

به‌گفته «علی‌اصغر حکمت» کتاب «هزار و یک شب» پیش از دوره هخامنشی در هند به‌وجود آمده و قبل از حمله‌ی اسکندر به فارسی پهلوی ترجمه شده و در قرن سوم هجری زمانی که بغداد مرکز علم و ادب بود از پهلوی به عربی برگردانده شده‌ است. اصل پهلوی کتاب در ظاهر از زمانی که به عربی ترجمه شده از میان رفته ‌است. او دلیل آن‌که کتاب پیش از اسکندر به فارسی در آمده  است را به «مروج‌الذهب» «مسعودی» و «الفهرست» «ابن ندیم» ارجاع می‌دهد و سپس با اشاراتی به مشابهت «هزار‌ویک شب» با کتاب «استر تورات» استدلال می‌کند که هر دو کتاب در یک زمان و پیش از حمله اسکندر نوشته شده‌اند و ریشه‌ا‌ی واحد دارند. هزار افسان وقتی به عربی ترجمه شده، نخست الف خرافه و سپس الف لیله خوانده شده، و چنان‌که حکمت می‌گوید در زمان خلفای فاطمی مصر به صورت الف لیله و لیله یا هزار شب و یک شب در آمده ‌است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در سال ۱۲۵۹ هجری قمری، در زمان «محمد‌شاه» به دست «عبداللطیف طسوجی» به فارسی ترجمه شده  این کتاب هم دارای ارزش تاریخی است اما در کل یک سوم کتاب اصلی را هم شامل نمی‌شود. «میرزا ‌محمد‌علی ‌سروش‌اصفهانی» اشعاری به فارسی برای داستان‌های آن سروده ‌است که تا زمان ناصرالدین شاه ادامه داشته‌ است. داستان‌های این کتاب دارای محتوای بسیار بوده از جمله طنز، تعالیم اخلاقی چه بد و چه خوب، آداب و سنن ملل مختلف، مشکلات اجتماعی، مسافرت و سیاحت و بسیاری موضوعات دیگر در این باب. نخستین ترجمه‌ی هزار و یک‌شب به زبان‌های اروپایی در قرن شانزدهم میلادی به دست «آنتوان گالان» به فرانسوی درآمد و در سال ۱۷۰۴ میلادی منتشر شد. «سر‌ریچارد ‌برتون» نخستین ترجمه‌ی انگلیسی این کتاب را در ۱۸۸۵ عرضه کرد. «بورخس» همه آثارش را مدیون هزار و یک شب می‌دانست و تاثیر آن بر بسیاری از نویسندگان معروف جهان از جمله کسانی چون «جیمز جویس» انکارناپذیر است.

مهم‌ترین خصوصیت داستانی مدرن همان بهانه روایت است. یعنی قصه گفتن بهانه برای زنده ماندن است، زنده ماندن شهرزاد

«شهرزاد» روایت‌کننده‌ی قصه‌ها برای شهریار، شاه ایران است. دو برادر از سلسله‌ی ساسانی به نام شهرباز و شاه زمان به خیانت همسران خود پی می‌برند. شاه زمان که پادشاه سمرقندست به کنج عزلت می‌نشیند ولی شهرباز یا شهریار تصمیم به انتقام می‌گیرد. بنابراین تا ۳ سال هر شب با دختران باکره ازدواج کرده و صبح شب زفاف آن‌ها را به قتل می‌رساند. وزیر که وظیفه‌ی یافتن دختران را دارد به جان می‌آید ولی کاری از دستش بر نمی‌آید تا وقتی که شهرزاد دختر وزیر قدم به‌جلو می‌گذارد و تصمیم به ازدواج با شاه را می‌گیرد و هر شب برای شاه قصه می‌گفته و بقیه داستان را برای شب بعد می‌گذاشته به مدت ۳ سال این کار را ادامه می‌دهد و برای شاه فرزندانی می‌آورد.

مهم‌ترین خصوصیت داستانی مدرن همان بهانه روایت است. یعنی قصه گفتن بهانه برای زنده ماندن است، زنده ماندن شهرزاد. دنیازاد خواهر شهرزاد قبل از این‌که شهرزاد به هم‌خوابگی با شاه برود از او می‌خواهد که قصه‌ای بگوید تا خوابش ببرد. و شهرزاد مهم‌ترین قصه و به‌ترینش را می‌گوید. و گلوی شاه پیش قصه‌های شهرزاد گیر می‌کند. از دیگر سو طرح پیچالی تودرتویی یا هزارتویی هزارویک شب بسیار مثال زدنی است. قصه در دل قصه دیگر. و جذاب آن‌که در آخر می‌فهمیم که شهرزاد با هر قصه زهر انتقام را از دل شاه بیرون می‌کشد تا دست آخر هم شاه را درمان کرده باشد و هم خودش زنده مانده باشد.

شمار بسیار حکایت‌ها در این مجموعه، مخاطب را با انبوهی از شخصیت‌ها که به‌طور معمول مشابه نیز هستند، ‌روبه‌رو می‌کند. در مرحله‌ی نخست، شخصیت‌های مشابه در یک طبقه قرار گرفتند. برای نمونه پادشاهان، وزیران و بازرگانان هریک در طبقه‌ای جداگانه جای داده شده‌اند. زنان مهم‌ترین طبقه‌ شخصیتی هزار و یک‌ شب را تشکیل می‌دهند و در نقش‌های اصلی و‌ فرعی، گاه خردمندانه‌تر از مردان عمل می‌کنند. جنیان دیگر طبقه‌ی شخصیتی هزار و یک شب هستند که به سود یا زیان قهرمان قصه عمل می‌کنند. شخصیت‌های تاریخی از جمله برخی خلفا نیز در هزار و یک شب حضور دارند که گه‌گاه منطبق با واقعیت تاریخی هستند و گاه برای عوام فریبی، دیگر گونه معرفی می‌شوند. اغلب قهرمانان و شخصیت های اصلی از طبقه فرادست جامعه مانند پادشاهان، شاه‌زادگان، بازرگانان وهستند. زیرا ماجراهای زندگی فرادستان و کامرانی‌های آنان جذابیت‌های بسیاری برای مخاطب داشته است. شخصیت‌ها در قصه‌های عامیانه از جمله هزار و یک شب ایستا هستند. یعنی از آغاز تا پایان قصه هیچ تغییر و تحولی نمی‌پذیرند. شخصیت‌های این گونه آثار، به‌طور صرف اشخاصی هستند که رویدادهای داستان را شکل می‌دهند و فاقد پویایی و پیچیدگی‌های روان شناختی شخصیت‌های داستانی امروزی هستند.

هزار و یک شب افسانه‌های ارزش‌مندی است که از دل هر داستان داستانی دیگر بیرون می‌آید و نتایجی که از این داستان‌ها حاصل می‌شود هر روز به عمر یک‌نفر اضافه می‌کند و باعث می‌شود اصل ماجرای نفرت هم در پس این قصه‌ها از بین برود، کاش در زندگی واقعی هم داستان‌ها با ما همین‌گونه می‌کردند.

منبع: بخشی از ویکی‌پدیا

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , , , , , , , ,