Saturday, 18 July 2015
08 August 2020
زخم

«محیط زیست ایران بر لبه پرت‌گاه»

2011 March 02

افشان برزگر/ رادیو کوچه

شاخص جهانی عمل‌کرد زیست محیطی سال 2010 میلادی نشان داده است که ایران در میان 163 کشور جهان با 11 پله نزول نسبت به سال 2008 در رتبه 87 جهان قرار گرفته است. بر اساس این گزارش جهانی، ایران در بخش تنوع‌زیستی، آب، آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی بر «اکوسیستم» ضعیف‌ترین عمل‌کرد را در میان سایر شاخص‌ها به خود اختصاص داده است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

اما شاخص عمل‌کردی محیط زیست یا (ای پی آی) چیست؟ شاخص عمل‌کردی محیط زیست در 25 شاخص اجرایی و 10 خط‌مشی و منطبق بر دو موضوع سلامت محیط‌زیست و احیای اکوسیستم تقسیم‌بندی شده است. این شاخص‌ها معیاری برای میزان دست‌یابی کشورها به شاخص‌های جهانی و سیاست‌گذاری در این خصوص است.

در این تقسیم‌بندی که کشورها بر اساس امتیاز کسب‌شده در پنج گروه قرار گرفته‌اند، «ایسلند» با امتیاز 93.5 و پس از آن به ترتیب «سوییس» با امتیاز 89.1، «کاستاریکا» با امتیاز 86.4 و «سوئد» با امتیاز 86 به ترتیب در مقام‌های اول تا چهارم قرار دارند. در این رده‌بندی کشور ترکیه بالاتر از «ایران» و «قرقیزستان» پس از ایران قرار دارد.

هم‌چنین کم‌ترین امتیاز در این شاخص به ترتیب متعلق به «سیرآلئون» با 32.1، جمهوری آفریقای مرکزی با 33.3، «موریتانی» با 33.7 و «آنگولا» با 36.3 بوده است.

بر اساس این شاخص رتبه ایران در میان کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا پس از «الجزایر»، «مراکش»، «سوریه»، «فلسطین»، «مصر» و «تونس» در مقام هفتم قرار گرفته است که پس از آن نام «لبنان»، «اردن»، «عربستان» و «کویت» در این منطقه به چشم می‌خورد.

در حالی ایران در شاخص (ای پی آی) امتیاز 60 را دریافت کرده است که میان‌گین این امتیاز در میان کشورهایی که از نظر درآمد با ایران هم‌گروه هستند 63.2 و در میان کشورهایی که از لحاظ جغرافیایی با ایران هم‌گروه‌اند، 54.1 گزارش شده است.

بر اساس این گزارش ایران در بخش بار بیماری‌های محیط زیستی از امتیاز 100 نمره 61.32، تاثیر آلودگی هوا بر انسان‌ها 72.9، وضعیت آب بر اساس تاثیر بر انسان 85.3، تاثیر آلودگی هوا بر اکوسیستم‌ 47.3، وضعیت آب بر اساس تاثیر بر اکوسیستم 45.9، تنوع زیستی 42.3، جنگل‌ها 100، صید ماهی 57.3، کشاورزی 82.4 و تغییرات جوی نمره 52.6 گرفته است.

هم‌چنین ایران در دو شاخص سلامت محیط‌زیست از 100 امتیاز، نمره 70.21 و احیای اکوسیستم نمره 49.72 دریافت کرده است.

«دکتر سعید متصدی»، استاد دانش‌گاه «شهید بهشتی» تهران که بر روی شاخص‌های جهانی (ای پی آی) ‌مطالعات زیادی داشته است در گفت‌وگو با رادیو کوچه درباره شاخص جهانی عمل‌کرد زیست محیطی سال 2010 میلادی می‌گوید: «در حالی ایران از میان 163 کشور جهان با کسب نمره 60 در مقام 78 جهان قرار گرفته است که در سال 2008 میلادی با نمره 76.9 در رتبه 67 جهان قرار داشته است.»

وی می‌افزاید: «بر اساس شاخص (ای پی آی) سال 2010 که اخیرن منتشر شده است ایران توانسته در گروه بهداشت محیط تا حدود 70 درصد به اهداف پیش‌بینی شده دست یابد. این در حالیست که در گروه پویایی اکوسیستم که همان بخش اصلی محیط زیستی این شاخص جهانی است تنها به حدود 50 درصد اهداف دست یافته است که بدین ترتیب میان‌گین نمره ایران به عدد 60 و رتبه آن به 78 جهان رسیده است.»

استاد دانش‌گاه شهید بهشتی تهران عنوان می‌کند: «تحلیل‌های آماری این شاخص نشان می‌دهد ایران در گروه تاثیرات اکوسیستمی به ترتیب در بخش‌های تنوع‌زیستی با 42 درصد، آب 46 درصد، آلودگی هوا 47 درصد، تغییرات اقلیمی 53 درصد، ماهی گیری 57 درصد و کشاورزی 82 درصد تنها توانسته است به اهداف دست یابد.»

متصدی می‌گوید: «هم‌چنین ایران در بخش تنوع‌زیستی، مقوله حفاظت با 32 درصد، در بخش آب موضوع فشار بر منابع آبی با 22 درصد، در بخش آلودگی هوا موضوع آلاینده اوزون با 33 درصد، در بخش تغییرات اقلیمی موضوع انتشار گاز «دی‌اکسیدکربن» برای تولید برق با 12 درصد، در بخش ماهی‌گیری موضوع ماهی‌گیری بی‌رویه با 15 درصد و در بخش کشاورزی موضوع مصرف بی‌رویه آب با 23 درصد کم‌ترین عمل‌کرد را به خود اختصاص داده‌ است.»

وی با تاکید بر این که آمارها نشان می‌دهد، بدترین شرایط ایران در این شاخص جهانی در گروه پویایی اکوسیستم مربوط به تنوع زیستی و زیست‌گاه‌هاست که ایران در این بخش به 42 درصد اهداف دست یافته است، تاکید می‌کند: «ایران در مقوله حفاظت از زیست‌گاه‌ها نیز با مشکل جدی مواجه است. هم‌چنین در بخش آب نیز بیش‌ترین مشکل، فشار بر منابع آبی است که در این بخش تنها به 22 درصد اهداف دست یافته‌ایم.»

استاد دانش‌گاه «شهید بهشتی» تهران مشکل دیگر محیط زیست کشور را بر اساس شاخص (ای پی آی)، آلودگی هوا و اثرات اکوسیستمی آن دانسته و می‌افزاید: «در این بخش مهم‌ترین پارامتر کاهش آلاینده اوزون است که تنها به 33 درصد اهداف تعیین شده رسیده‌ایم. این در حالیست که اوزون آلاینده‌ای است که به‌دلیل وجود ترکیبات هیدروکربنی، اکسیدهای نیتروژن، نور خورشید و اشعه یو وی در یک چرخه «فتوشیمیایی» تولید می‌شود که خطرناک‌تر از آلاینده‌های اولیه مانند «مونوکسیدکربن» و ذرات معلق است. از سوی دیگر منشا اصلی آلاینده اوزون، «اکسیدهای نیتروژن» و «هیدروکربن‌هاست» که ناشی از مصرف بی‌رویه سوخت در کشور است.»

استاد دانش‌گاه شهید بهشتی به بخش تغییرات اقلیمی اشاره و تاکید می‌کند: «در این بخش نیز در انتشار گاز دی‌اکسیدکربن برای تولید برق با مشکلات جدی مواجه هستیم که تنها در این بخش توانسته‌ایم به 12 درصد از اهداف برسیم که این رقم بدترین شاخص (ای پی آی) ایران اعلام شده است. هم‌چنین در بخش ماهی‌گیری موضوع کنترل ماهی گیری‌های بی‌رویه و در بخش کشاورزی نیز موضوع جلوگیری از مصرف بی‌رویه آب و سوق یافتن به تکنولوژی‌های نوین آبیاری باید مورد توجه جدی مسوولان و دست‌اندرکاران قرار گیرد.»

وی ادامه می‌دهد: «متاسفانه وضعیت محیط‌زیست کشور ما نسبت به سال 2005 میلادی بر اساس شاخص (ای پی آی) که در تبه 53 قرار داشتیم، هم‌اکنون 24 پله سقوط کرده است.»

متصدی در خصوص علل اصلی این امر گفت: «عدم توجه سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران به مساله عمل‌کرد مطلوب زیست‌محیطی با توجه ساختارهای شکننده و ناپایدار مدیریتی و نبود برنامه‌های بلند‌مدت در خصوص حفاظت از محیط زیست، مشکلات عدیده‌ای برای کشور ایجاد کرده است به شکلی که در این بخش می‌توان به عدم اجرای برنامه جامع کنترل آلاینده‌ها در شهرهای بزرگ و از همه مهم‌تر عدم اجرای کامل قانون برنامه چهارم توسعه در بخش محیط زیست اشاره کرد.»

استاد دانش‌گاه شهید بهشتی می‌افزاید: «از سوی دیگر نبود بانک‌های اطلاعاتی آماری دینامیک در کشور و شفاف نبودن آمارهای ارایه‌شده از سوی ارگان‌های ذیربط که موجب می‌شود هنگام محاسبه‌ای «پی آی» عدد واقعی و حقیقی وارد سیستم نشود نیز از دیگر مشکلات ایران در این زمینه لازم است، به منظور رفع این مشکل بانک‌های اطلاعاتی مشخص که اطلاعات مورد نیاز شاخص‌های جهانی از جمله‌ای «پی آی» را تامین می‌کند در کشور توسط متولی آن که همان سازمان حفاظت محیط زیست است تدوین شده و در اختیار متخصصان داخلی و خارجی قرار گیرد.»

در این میان نیز وضعیت ایران در بخش گازهای گل‌خانه‌ای نیز مطلوب نیست، موضوعی جهانی که طی سال‌های گذشته بحث‌های زیادی را در پی داشته است. اما گازهای گل‌خا‌نه‌ای چیستند و چند سال در جو می‌مانند؟

دکتر متصدی در این خصوص می‌گوید: «وقتی صحبت از گرمایش زمین به میان می‌آید، بیش از هر چیز به یاد «گازکربنیک» یا گاز «دی اکسید کربن» می‌افتیم، اما در حقیقت تنها دی اکسیدکربن نیست که مسوول گرم‌تر‌شدن زمین است.»

وی می‌افزاید: «منظور از «جهان‌گرمایی» یا «گرمایش زمین» بالا رفتن میان‌گین دمای زمین است. گرمایش زمین باعث می‌شود که تغییرات آب و هوایی به وجود بیاید.»

استاد دانش‌گاه شهید بهشتی تهران با اشاره به این که مسوولیت اصلی بالاتر رفتن میان‌گین دمای زمین را گازهای گل‌خانه‌ای بر عهده ‌دارند، می‌گوید: «دی اکسید کربن تنها یکی از گازها‌ی گل‌خانه‌ای است. «متان»، «دی اکسید نیتروژن» (گاز خنده) و بخار آب نیز از گازهای گل‌خانه‌ای محسوب می‌شوند.»

متصدی درباره اثر گازهای گل‌خانه‌ای می‌گوید: «گازهای گل‌خانه‌ای گازهایی هستند که باعث ایجاد اثر گل‌خانه‌ای در جو زمین می‌شوند. این گازها دیواره‌ای در جو ایجاد می‌کنند که اثری مانند جدارهای شیشه‌ای گل‌خانه‌ها دارند. شیشه‌های گل‌خانه‌ها مسوولیت اصلی گرم‌شدن آن‌ها را بر عهده دارند. وقتی پرتوهای خورشید به گل‌خانه‌ها که اتاق‌هایی شیشه‌ای هستند می‌تابد، هوای درون گل‌خانه گرم می‌شود اما دیواره‌های شیشه‌ای باعث می‌شوند که بخشی از پرتوهای بازتابیده شده دوباره به داخل گل‌خانه برگردد. نتیجه ‌این است که فضای داخل گل‌خانه از بیرون گرم‌تر می‌شود.»

وی می‌افزاید: «در اطراف زمین هم اتفاق مشابهی می‌افتد. پرتوهای خورشید با سطح زمین برخورد کرده و با طول موج بیش‌تری بازمی‌گردند. جو زمین بخشی از پرتوهای بازتابیده شده را در خود نگه می‌دارد و همین باعث می‌شود که هوای اطراف زمین گرم ‌شود. این عمل به خودی خود مضر نیست، چون موجودات زنده برای زیست به این گرما نیاز دارند. در حقیقت حیات بشر مدیون گازهای طبیعی است که موجب می‌شوند دمای متوسط زمین از مرزهای خطرناک پایین‌تر نرود و گرنه دمای زمین به منهای 18 درجه می‌رسید و حیات غیرممکن می‌شد.»

استاد دانش‌گاه شهید بهشتی تهران تصریح می‌کند: «اما تراکم بیش از حد گازهای گل‌خانه‌ای در اطراف زمین باعث می شود که مقدار جذب پرتوهای خورشید در جو بیش‌تر شود. آن‌چه که بشر در طول سال‌های گذشته شاهد آن بوده، پیامدهای همین اثر است که به «جهان‌گرمایی» معروف شده است.»

وی تاکید می‌کند: «پیش از این دوران صنعتی شدن، غلظت گاز دی اکسید کربن موجود در کشورهایی که امروز صنعتی شده‌اند حدود 287 پی پی ام بود، در صورتی که غلظت این گاز امروز در همین کشورها حدود 387 پی پی ام یعنی 100 واحد بیش‌تر است که کارشناسان هیت بررسی تغییرات آب و هوایی سازمان ملل معتقدند برای این‌که بتوانیم افزایش دمای زمین را زیر دو درجه نگاه داریم باید غلظت دی اکسید کربن را به 350 (پی پی ام) برگردانیم.»

استاد دانش‌گاه شهید بهشتی ادامه می‌دهد: «در حال حاضر کره زمین نسبت به پیش از آغاز دوران صنعتی شدن 0.8 درجه گرم‌تر شده که 0.6 آن مربوط به فعالیت‌های بشر است.»

متصدی با بیان این‌که دی اکسید کربن در درجه اول از مصرف نفت، زغال سنگ و گاز تولید می‌شود، می‌گوید: «این گاز بعد از انتشار حدود 100 سال در اتمسفر باقی می‌ماند. یعنی اگر امروز یک تن نفت بسوزانیم، دی اکسید کربن ناشی از آن در هوایی که نبیره‌های ما تنفس می‌کنند نیز تاثیر خواهد گذاشت. متان تنها 12 سال در جو باقی می‌ماند. با این تفاوت که این گاز تاثیرش 25 برابر دی اکسیدکربن است. گاز خنده یا دی اکسید نیتروژن 114 سال در جو می‌ماند و 300 برابر زیا‌ن‌بارتر از گاز دی اکسید کربن است.»

وی معتقد است: «اما مهم‌ترین گاز از گازهای گل‌خانه‌ای بخار آب است که از چرخه آب زمین ناشی می‌شود. بخار آب مسوول 60 درصد اثر گل‌خانه‌ای طبیعی است و این‌جا است که آن دور باطل آغاز می‌شود. ما به‌خاطر مصرف بیش از حد انرژی و تولید گاز دی اکسید کربن باعث می‌شویم که دمای متوسط زمین بالا برود، در نتیجه فرآیند تبخیر بالا می‌رود و بخار آب ایجاد می‌شود و این چرخه بر آب و هوای زمین تاثیر خواهد گذاشت. این که این تاثیرات دقیقن چه خواهد بود، سوالی است که هنوز دانش‌مندان در پاسخ به آن به توافق نرسیده‌اند.»

البته جدیدترین گزارش شاخص اجرایی تغییرات جوی که در سال جاری میلادی منتشر شده نشان از نزول 14 پله‌ای ایران در مقابله با تغییرات جوی دارد.

بر اساس گزارش شاخص اجرایی تغییرات جوی سال 2011 میلادی که در اجلاس مقابله با تغییرات جوی مکزیک ارایه شده است، عملکرد 10 کشور خوب، 15 کشور متوسط، 17 کشور ضعیف و 13 کشور هم بسیار ضعیف ارزیابی شده است.

بدین ترتیب ایران در این شاخص با کسب امیتاز 47.2 رتبه 52 را به خود اختصاص داده که نسبت به سال گذشته میلادی 14 پله نزول کرده و در رده کشورهای بسیار ضعیف قرار گرفته است این در حالیست که سیاست‌گذاری در بخش مقابله با تغییرات جوی در ایران از رتبه قابل قبولی در رده خود برخوردار است.

در عین حال هیچ‌یک از 57 کشور قرار گرفته در این شاخص نتوانستند حد نصاب‌های مورد نظر را در زمینه‌های سطح آلودگی، سطح انتشار و میزان کاربرد سیاست‌های مقابله با تغییرات جوی به‌دست آورند اما «برزیل»، «سوئد»، «نروژ» و «آلمان» با عمل‌کرد مطلوب خود در مکان‌های چهارم تا هفتم جای گرفته و «عربستان»، «قزاقستان»و «استرالیا» نیز با بدترین عمل‌کرد در انتهای جدول جای گرفته‌اند.

در این تقسیم‌بندی کشورهای «مالزی»، «آمریکا»، «لهستان»، «چین»، «کانادا»، «استرالیا»، «قزاقستان» و «عربستان» نیز با عمل‌کرد بسیار ضعیف خود بعد از ایران قرار گرفته‌اند و «روسیه»، «بلغارستان»، «ترکیه» و «لوگزامبورگ» نیز هم‌رده ایران هستند.

حال باید از سیاست‌گذاران و مسوولان ایران پرسید این روند نزولی ایران در کسب جای‌گاه‌های محیط زیستی تا چه موقع ادامه خواهد داشت؟ و آیا با ادامه این وضعیت در ایران در سال‌های آینده کودکان ما قادر خواهند بود در شهرهای کشور تنفس کنند؟ برنامه تصمیم‌گیران برای نجات محیط زیست ایران که بر روی لپه پرت‌گاه قرار گرفته است، چیست؟

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , ,