Saturday, 18 July 2015
28 October 2020
با آغاز تحولات سیاسی در منطقه

«موج بیداری در جهان عرب»

2011 May 12

حسین بزرگ‌منش

کشورهای عربی از زمان شروع قیام مردم تونس که منجر به برکناری رییس جمهوری مادام‌العمر تونس شد دست‌خوش تحولات بزرگی شده‏اند قیامی که سپس به مصر، پرجمعیت‌ترین و مهم‌ترین کشور عربی سرایت کرد در مرحله بعدی کشورهایی مثل لیبی، بحرین، یمن و سوریه را دست‌خوش ناآرامی کرد گرچه هنوز مردم این کشورها موفق به تغییر حکومت نشده‏اند هم‌چنان حکم‌رانان این کشورها سعی می‏کنند با دادن وعده‏های گوناگون و سرکوب شدید جلوی موج بیداری را در کشورهای خود بگیرند ولی بعید است بتوانند جوانان عربی که خواهان تغییر سیستم سیاسی کشورشان می‏باشد را شکست دهند و دیر یا زود باید واقعیت را بپذیرند که بهار پراگ به جهان عرب رسیده است و مقاومت بی‏فایده است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

برای واکاوی بهتر علت بوجود آمدن موج بیداری در جهان عرب ابتدا می‏بایست نگاهی به تغییرات ذهنی اعراب نگاهی انداخت. بر خلاف تصور عموم ایرانیان که به خاطر ابتلا به بیماری خودشیفتگی(نارسیسم) خود را برتر از اعراب می‏دانند و نگاه تحقیرآمیزی به عربها دارند و با به کار بردن اصطلاحاتی چون عرب ملخ خور، عرب بادیه نشین و … سعی در برتر جلوه دادن ایرانی بر عرب دارند طی سال‌های اخیر تغییرات عمیق ذهنی در جهان عرب بوجود آمده است که مهم‌ترین دلایل چنین تغییر عظیمی را می‏توان به شرح زیر دانست:

1-  تغییر گفتمان روشن‌فکران جهان عرب

گفتمان روشن‌فکران عرب در اواخر قرن نوزدهم  و قرن بیستم مبتنی بر ترویج اندیشه‏های ناسیونالسیم قومی‏عربی بوده است، شروع این دوره به نیمه دوم قرن نوزدهم برمی‏گردد و تا پایان جنگ جهانی اول ادامه یافت در این دوره ملت‌های عربی استقلال خود را به‌دست آوردند اما در این موج بیداری اعراب نتوانستند به تمام اهداف خود دست پیدا کنند و تنها منحصر به مبارزات استقلال‌طلبانه باقی ماند. ناکامی موج اول بیداری جهان عرب موج دوم گفتمان ناسیونالیسم عربی را شکل داد منتها به شکل رادیکال که می‏توان از آن به عنوان ناسیونالیسم پان عرب برای جهان عرب تفسیر کرد و با پیدایش ایدئولوژی‌های رادیکال ناصری و بعثی آغاز شد و به سایر کشورهای عربی سرایت کرد محصول این جریان فکری به قدرت رسیدن حکومت‏های رادیکال عربی خواهان وحدت جهان عرب بود که از طریق کودتای نظامی به قدرت رسیده بودند، آغاز کننده این جریان به طور عملی توسط افسران آزاد به رهبری جمال عبدالناصر در مصر بود که بر علیه حکومت پادشاهی مصر صورت گرفت  پس از مصر ما شاهد سرایت موج دوم به کشور عراق بودیم که موجب بروز سه کودتای نظامی به ترتیب در سال‌های 1958، 1963، 1968 که به ترتیب چپ‌گرایان، ناصریست‏ها، بعثی‏ها را قدرت رساند، کودتای نظامی در سوریه به رهبری حافظ اسد، کودتای نظامی در کشورهای لیبی به رهبری معمر قذافی و کودتای نظامی در سودان به رهبری سرهنگ نمیری هم‌چنین کودتای نظامی سرهنگان در یمن نشان‌دهنده موج دوم گفتمان رایج در بین اعراب می‏باشد که موجب به قدرت رسیدن دیکتاتورهای نظامی در این کشورها شد. گفتمان پان عربی موجب از بین رفتن آزادی‌های فردی و عمومی قربانی شعارهای جذاب اما غیر کارآمدی چون وحدت کشورهای عربی، هم‌بستگی اسلامی، مبارزه با صهونیست شدند.

تجربه وحدت مصر و سوریه در سال 1958 که توسط رهبران رادیکال عرب به اجرا درآمد عملن با شکست رویه‌رو شد و فدراسیون جهان عرب در سال 1971 هم‌چنین سایر تلاش‌های وحدت گرایانه. در ضمن شعارهای ‏جذاب سوسیالیستی موجود در ایدئولوژی ناصری و بعثی هرگز تحقق پیدا نکرد. عدم تحقق وعده‏های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی نخبگان پان‌عرب، در کنار فساد گسترده طبقه حاکم، سرکوب گسترده مخالفان، نبود آزادی بیان و  عدم حل مشکل فلسطین، مشروعیت گفتمان روشن‌فکران و نخبگان پان عرب را به چالش کشید و عملن موجب شکست موج دوم گفتمان رایج در جهان عرب شد. گفتمان دیگری که توسط بخشی از روشن‌فکران جهان عرب مطرح شد گفتمان تشکیل حکومت اسلامی بود گرچه این روشن‌فکران و نخبگان اسلام‌گرا در بوجود آوردن جنبشی مذهبی همانند جنبش مذهبی ایران که منجر به وقوع انقلاب اسلامی و تشکیل حکومت جمهوری اسلامی شد ناموفق بودند ولی نقش مهمی در به‌وجود آوردن گروه‌های اسلام‌گرا در کشورهای عربی ایفا کردند، تشکیل گروه‌های چون اخوان‌المسلمین محصول ترویج گفتمان اسلام سیاسی از سوی روشنفکران مذهبی می‏باشد. گرچه با پیروی انقلاب اسلامی در ایران امید نخبگان اسلامگرا عرب به منظور تشکیل حکومت اسلامی افزایش زیادی پیدا کرد و افکار دکتر شریعتی در بین روشن‌فکران اسلام‌گرا مورد توجه قرار گرفت اما هرگز منجر به وجود آمدن موج بیداری اسلامی در جهان عرب نشد. انجام فعالیت‌های خشونت‌آمیز توسط اسلام‌گرایان رادیکال در منطقه همانند خشونت‌های گسترده در الجزائر، تجربه حکومت‌های مذهبی در خاورمیانه، نداشتن رهبر کاریزما و شرایط بین‌المللی عملن باعث ضعف شدید گفتمان اسلام سیاسی در بین اعراب شد، گرچه طی سال‌های اخیر اسلام غیر‌سیاسی که بیش‌تر بر روی اجرا فرائض دینی توسط مسلمانان تاکید دارد در جوامع عربی رشد کرده است. اجرای اصلاحات سیاسی در دهه 1980 و 1990 باعث امیدواری روشن‌فکران عرب شد منتها این اصلاحات به علت احتمال به قدرت رسیدن مخالفان به سرعت فروکش کرد. فروکش کردن اصلاحات رسمی در دهه 1990 موجب سرکوب شدید مخالفان در کشورهای عربی شد البته به‌جز لبنان و تا حدی مراکش و کویت. در دهه 1990 با فروپاشی رژیم‌های دیکتاتوری در بلوک شرق و آمریکای لاتین گفتمان دموکراسی‌خواهی مورد توجه جدی روشن‌فکران و جوانان عرب قرار گرفت و  می‏توان گفت مفاهیمی مثل دموکراسی، رعایت حقوق بشر، حق تعیین سرنوشت از طریق انتخابات آزاد، اصلاحات سیاسی جای شعارهای کلیشه‏‏ایی پان عربی را گرفتند، در این دوره گرایشات رادیکال ناسیونالیسم عربی به میزان قابل توجهی از محبوبیت خود را در بین اعراب از دست داد و جای خود را به واقعیات اقتصادی و اجتماعی داد، خواسته‏های معترضان در کشورهای محدود به آزادی سیاسی و رفاه اقتصادی می‏باشد و اثری از آرمان‌خواهی نسل‌های گذشته در آن دیده نمی‏شود.

2- انقلاب رسانه‏های ارتباطی

به‌وجود آمدن رسانه‏های تصویری ماهواره‌ای ‏در دهه 1990 موجب بوجود آمدن شبکه‏های ماهواره‏ای عرب زبان شد، نخستین کانال ماهواره‏ای عرب زبان که راه خود را به منازل اعراب باز کرد شبکه MBC عربی بود که توسط عربستان سعودی بوجود آمد اما این کانال و سایر کانال‌های عربی به خطوط قرمز حکومت‌های اقتدارگرای عربی احترام می‏گذاشتند و از جهت سیاسی به تبلیغ حکومت‌های اقتدارگرای سنتی می‏پرداختند و سعی می‏کردند بینندگان عرب را با پخش برنامه‏های سرگرم کننده و خنک مایه سرگرم کنند و از اندیشیدن به مسایل مهم سیاسی بازدارند اما این وضعیت در سال 1996 با تاسیس شبکه الجزیره درهم شکسته شد

شبکه‏ایی که به صورت بسیار جسورانه تمام خطوط قرمز و بت‏ها را درهم شکست، برای نخستین بار در جهان عرب مخالفان حکومت‌های استبدادی عرب توانستند آزادانه نظرات خود را در مورد لزوم تغییر حکومت، اصلاحات سیاسی، دموکراسی، حقوق بشر و… بیان کنند. شبکه الجزیره تریبونی شد برای متفکران، روشن‌فکران و فعالان سیاسی مخالف.

شبکه الجزیره اثبات کرد مخالفانی وجود دارند که برای تغییر حکومت‌ها فعالیت می‏کنند حتا به منتقدان دین اسلام اجازه داد در این شبکه صحبت کنند افرادی مانند خانم دکتر وفا سلطان منتقد سوری در مناظره‏های شبکه الجزیره شرکت کرد و تندترین انتقادات را از دین اسلام، پیغمبر اسلام و مسلمانان انجام داد، حضور چنین افرادی در شبکه الجزیره با توجه نفوذ عمیق دین اسلام در بین اعراب و اعتقاد راسخ اعراب مسلمان و مومن کاری بسیار بی باکانه و نشاندهنده جسارت بسیار مدیران و کارکنان  شبکه الجزیره می‏باشد. پس از موفقیت شبکه الجزیره و کسب مخاطبین بسیار در جهان عرب سایر شبکه‏های عربی نیز به تقلید از الجزیره شروع به شکستن خطوط قرمز و پرداختن به مسایل مهمی چون فساد مالی، مبارزه با استبداد و گسترش گفتمان حقوق بشر و دموکراسی پرداختند. تلاش نخبگان رسانه‏ایی نقش مهمی در افزایش سواد سیاسی اعراب ایفا نمود و می‏توان  سومین موج بیداری جهان عرب را که در تونس آغاز شد محصول حمایت بدون محدودیت رسانه‏های حرفه‏ای عربی دانست که با دادن آزادی بیان و اجازه بیان نظرات گوناگون، امکان تمرین دموکراسی را برای اعراب فراهم آوردند و پس از آغاز قیام اقدام به پوشش گسترده تصویری تظاهرات نمودند. در این میان فیس‌بوک و توییتر هم نقش مهمی در سازماندهی تظاهرات و انسجام جوانان و جامعه مدنی ایفا نمود، می‏توان به جرات گفت بدون تلویزیون‌های خبری ماهواره‏ای و اینترنت امکان به‌وجود آمدن بهار بیداری در جهان عرب وجود نداشت.

سخن پایانی

در مورد آیند انقلاب‌های کشورهای عربی به سختی می‏توان اظهار نظر کرد گرچه بسیاری از تحلیل‌گران به آینده موج اخیر امیدوار هستند گروهی از تحلیل‌گران نگران به قدرت رسیدن جریانات اسلام‌گرا با تمایلات ضد‌غربی در منطقه به خصوص در مصر می‏باشند گرچه باید پذیرفت میزان مقبولیت جریانات سیاسی اعم از سکولار و اسلام‌گرا بستگی به عمل‌کرد آن‌ها در فردای پس از انتخابات دارد که تا چه حد می‏توانند خواسته‏های مردم را برآورده کنند.

حکومت‌های اقتدارگرایی که تاکنون در مقابل موج اخیر با کشتار مقاومت کرده‏اند با توجه شرایط داخلی و بین‌المللی شانس چندانی برای مقاومت ندارند و دیر یا زود مجبور به تسلیم شدن در مقابل انقلابیون می‏شوند.

فایل پی‌دی‌اف را از این‌جا دانلود کنید.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,