Saturday, 18 July 2015
16 October 2021
گزارش اجتماعی

«زیر‌آب‌ زنی فرهنگی رایج در ایران و مجموعه‌های کاری»

2011 September 23

ترانه رسولی/ رادیو کوچه

نقل شده است در کم‌تر از صد سال پیش که لوله‌کشی آب تصفیه شده در خانه‌های قدیمی وجود نداشت، مجرایی به نام «زیرآب» در انتهای حوض و یا مخزن آب خانه‌ها بوده است که برای خالی کردن آب، آن را باز می‌کردند.

این «زیرآب» به چاهی راه داشته و روش باز کردن آن بدین صورت بوده است که کسی درون حوض می‌رفت و آن را باز می‌کرد تا لجن ته حوض از «زیرآب» به چاه برود و آب پاکیزه شود.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در همان زمان وقتی با کسی دشمنی داشتند، برای این‌که به او ضربه بزنند «زیرآب» حوض خانه‌اش را باز می‌کردند تا همه آب تمیزی را که در حوض دارد از دست بدهد و صاحب‌خانه با خبر‌دار شدن از این موضوع  خیلی ناراحت می‌شد چون بی ‌آب می‌ماند و به دوستانش می‌گفت: «زیر آبم را زده‌اند.»

اصطلاح و ضرب‌المثل رایج «زیر آب زدن» که اکنون در بین مردم کاربرد دارد و ایرانیان با این پدیده مانوس هستند، برگرفته از این داستان است.

در لغت‌نامه «دهخدا» واژه «زیر آب کسی را زدن» چنین معنی شده است: «او را نزد کسی متهم کردن و بدین وسیله دست او را از عملی و جز آن کوتاه کردن، چاکری را پیش خواجه به غمازی منفور ساختن و سبب اخراج او شدن، عقاید عالمی را به کفر و زندقه نسبت کردن، رای او را با دلیلی تردید کردن‌.»

در حالی‌که امروزه سلامت روانی و معنوی در روابط بین کارکنان و نقش آن در ارتقای بهره‌وری، انرژی و نشاط مجموعه‌های کاری بر کسی پوشیده نیست اما مشاهدات و بررسی‌ها از آن حکایت دارند که با  کمال تاسف «پشت سر گویی» و «زیرآب زنی» در محیط‌های کاری ایرانیان و در بین روابط کارمندان به‌ویژه در بخش دولتی بسیار شایع و در حال گسترش است.

این در حالی است که قبح این صفت غیر‌اخلاقی یعنی «زیر آب زدن» از میان رفته و کم‌کم به ابزاری در سازمان‌ها و ادارات تبدیل شده است که برخی از طریق آن به خواسته‌ها و اهداف خود دست می‌یابند.

از سوی دیگر  تبعات چنین رفتارهایی در محیط‌‌های کاری اعم از سازمان‌ها و نهادهای دولتی و غیردولتی سبب شده است تا بسیاری از کارکنان انگیزه کار کردن را از دست داده و به حاشیه رانده شوند و به جای آن‌که دل در گرو کار داشته باشند انرژی‌شان صرف مقابله با رفتارهای ناسالم می‌شود.

شیوه‌های «زیر‌آب زنی» و علل رواج آن‌؟

جامعه‌شناسان معتقدند: «این پدیده غیر اخلاقی در هر نوع آن به معنی بدگویی از فردی در مقابل دیگران است که نتیجه‌ی این رفتار آن است که فرد مذکور موقعیت اجتماعی، کاری و یا اعتبار و حیثیت خود را از دست می‌دهد.»

«تهمت و افترا، فریب‌کاری، واژگون نمایش دادن حقایق، دادن اطلاعات غلط، القا‌ نظر منفی و بدبین ساختن به منظور بی‌اعتبار کردن دیگران، همه و همه در زمره پدیده زیرآب زنی می‌گنجند.»

به طور کلی شیوه‌های زیر‌آب زنی به سه دسته شامل: «ارایه گزارش نادرست در خصوص یک فرد»‌، «ارایه گزارش صحیح در خصوص یک فرد» و هم‌چنین «ترکیب اطلاعات صحیح و نادرست در خصوص یک فرد» تقسیم‌بندی می‌شود.

به طور کلی شیوه‌های زیر‌آب زنی به سه دسته شامل: «ارایه گزارش نادرست در خصوص یک فرد»‌، «ارایه گزارش صحیح در خصوص یک فرد» و هم‌چنین «ترکیب اطلاعات صحیح و نادرست در خصوص یک فرد» تقسیم‌بندی می‌شود.

در نوع اول یا گزارش نادرست دادن، بدین طریق است: «عملی که فرد مرتکب نشده است به وی نسبت داده شود و تلاش شود با استفاده از شواهد و مدارک ساختگی کاری را به فردی نسبت داده یا از او سلب کنند.»

شکل دیگری از شیوه زیر‌آب زنی آن است که «گزارش صحیحی از یک فرد به شخص دیگری داده شود و در این نوع رفتار، یک عمل نادرست و گاهی اشتباه شخصی برجسته و سیاه‌نمایی شده و با بزرگ‌نمایی به رییس و یا فرد مافوق انعکاس داده شود و به این ترتیب موقعیت کاری او تضعیف و جای‌گاه وی تخریب می‌شود.»

و در نوع سوم «زیرآب زنی» که ترکیبی از اطلاعات صحیح و نادرست است و معمولن زیرآب زن‌های حرفه‌ای از این شیوه برای دست‌یابی به اهداف خود بهره می‌برند، بدین طریق است که «کارها و رفتار‌های کسی که قصد تخریب او را دارند به شیوه دل‌خواه تفسیر کرده و نظرات شخصی خود را به دیگران القا می‌کنند.»

عقیده روان‌شناسان و جامعه‌شناسان درباره‌ی چرایی پدیده زیر‌آب زنی بر این پایه استوار است که بخش بزرگی از آن ریشه در فرهنگ و گذشته‌ی افراد داشته و به روش‌های تربیتی و نوع زندگی خانوادگی آنان مربوط می‌شود و بخش دیگر این پدیده‌ی اجتماعی را می‌توان به سازمان‌ها، نهادها، مسوولان و افرادی مرتبط دانست که گزارش‌هایی از این دست را پذیرا می‌شوند.

عواملی مانند ناکامی، تراکم نیرو، عدم تطبیق مدرک تحصیلی با شغل، عدم احساس امنیت شغلی، نداشتن تخصص لازم برای اجرای کار و ناسازگاری با هم‌کاران از جمله فاکتورهای بروز «زیرآب زنی» در سازمان‌ها و ادارات عنوان شده است.

این در حالی است که اکثر افرادی که مبادرت به این کار می‌کنند دارای ضعف شخصیتی بوده و از توانایی‌های فردی و علمی کم‌تری برخوردار هستند، صفت حسادت در اغلب آنان بارز بوده و نیاز به مورد توجه قرار گرفتن از طرف مدیر، مافوق یا هم‌کار خود دارند.

مدیران نقش مهمی در گسترش و مقابله با «زیرآب زنی» دارند

سازمان‌ها و مجموعه‌هایی که به بهداشت روانی در محیط کار بها‌ می‌دهند و بر پایه اصول مدیریتی صحیح بنا شده‌اند کم‌تر با  پدیده اجتماعی «زیر آب زنی» روبه‌رویند.

به گفته روان‌شناسان صنعتی، اغلب مدیرانی که از دانش کافی برخوردار نبوده، یا از بهره هوشی پایینی برخوردارند و یا دهن بین هستند به گفته‌های دیگران در پدیده «زیر‌آب زنی» توجه می‌کنند و این در حالی است که سایر مدیران نیز ممکن است با توجه به اهمیت موضوع نسبت به این پدیده واکنش نشان دهند.

یک‌ جامعه‌شناس در این مورد معتقد است: «مدیران مدبر مانند الماس در سازمان‌ها و تشکل‌ها می‌درخشند، زیرا کم نیستند مسوولان و روسایی که دهن بین بوده و فقط تصمیم‌شان را به حرف‌های شنیده شده، ختم می‌کنند.»

دکتر مقدم ادامه می‌دهد: «این‌که می‌گویند شنونده باید عاقل باشد یک جمله حیاتی برای ادارات و سازمان‌هاست، یک مسوول یا مدیر خوب هیچ وقت نباید بدون مطمئن شدن در مورد حرف یا شنیده‌ای تصمیم بگیرد و قضاوت کند.»

به گفته وی: «حتا اگر مورد اعتمادترین افراد نیز گزارش بدهند، باید از شخص قربانی خواسته شود که از خودش دفاع کند و هرگز با ناراحتی و عصبانیت تصمیمی گرفته نشود و این رفتار نه تنها جز‌ اصول مدیریتی به شمار می‌آید بلکه یک روش انسانی و خداپسندانه است.»

در فضای «زیرآب زنی» انرژی کارکنان صرف مقابله با رفتارهای ناسالم می‌شود

روان‌شناسان معتقدند: «داشتن یک رابطه خوب با هم‌کاران، تاثیر مثبتی بر سلامتی افراد می‌گذارد چراکه بیش‌ترین زمان زندگی هر فردی در محل کار می‌گذرد، بنابراین محل کار باید مکانی باشد که افراد در آن‎جا از حمایت‌های عاطفی و اجتماعی برخوردار شوند.»

نتایج تحقیقی که توسط دانش‌مندان طی دو دهه بروی افراد که بیش از هشت ساعت در روز با هم‌ کار می‌کردند، نشان می‌دهد: «افرادی که طی این 20 سال از حمایت عاطفی و اجتماعی کم‌تری در سر کار برخوردار بودند، احتمال مرگ در آن‎ها 2.4 برابر بیش‌تر از دیگران بوده است.»

از سوی دیگر سلامت فکری، احساس امنیت شغلی، صمیمیت میان هم‌کاران و عدم نگرانی در مجموعه‌های کاری، بازدهی و افزایش بهره‌وری را به دنبال دارد.

بنابراین اگر در محیط کار افراد فقط انرژی‌شان صرف مقابله با رفتارهای ناسالم دیگران شود و از کار و فعالیت خود لذت نبرند، امکان حمایت‌های عاطفی و اجتماعی وجود نخواهد داشت و این موضوع سلامتی آنان را تهدید می‌کند.

از این رو با رواج صفات غیر‌اخلاقی مانند زیر‌آب زنی در محیط‌های کاری جلوی رشد نیروهای شایسته، دل‌سوز، لایق و کارآمد گرفته می‌شود و افراد به جای انجام فعالیت‌های مفید در سازمان، ناچارند دو راه را  پیش گیرند، یا خود نیز متوسل یه این رفتار شوند تا رشد کنند و یا این‌که سعی کنند «زیر‌آب نخورند» تا افت نکنند.

در چنین محیط‌هایی فعالیت‌های سازنده در سازمان رو به افول می‌رود و افراد ناشایست در سیستم رشد می‌کنند و افراد شایسته به دلیل دوری جستن از چاپلوسی و تملق و هم‌چنین مورد حسد واقع شدن از طرف سایرین، هر روز در سیستم منزوی‌تر شده و حتا ناچار به ترک سیستم می‌شوند.

بنابر‌این در سازمان‌های بالنده و سالم، شیوه مدیریت و رهبری به گونه‌ای است که مراحل رشد و پیش‌رفت کارکنان در چارچوب رعایت اخلاق، انسانیت و درست‌کاری طی می‌شود و انتظارات و خواسته‌های افراد بر اساس تخصص و توان‌مندی‌های‌شان شکل می‌گیرد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , ,