Saturday, 18 July 2015
24 October 2020
پارس‌نامه- روستای میمند مدنیت و یک‌جا‌نشینی ایرانیان

«یکی از باستانی‌ترین سکونت‌گاه‌های دوازده هزار ساله بشر»

2011 November 07

امیر و کاملیا‌/ رادیو کوچه

روستای «میمند» در استان کرمان قرار داره و جز هفت روستای عجیب کشور روستای میمند شهر بابک است. بی‌شک یکی از باستانی‌ترین سکونت‌گاه‌های بشر در جهان است که از دوازده هزار سال پیش تاکنون هم‌چنان پا برجاست و به حیات خود ادامه می‌دهد. روستای میمند دریچه‌ای گسترده به روی تاریخ‌چه بشریت و نشانه‌ای از یک نوع مدنیت و یک‌جانشینی ایرانیان است که از نظر تاریخ پوشیده و پنهان نیست و باید به همه شناسانده شود.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

 میمند روستایی صخره‌ای و دستکند با چند هزار سال قدمت یادآور ایامی است که انسان‌ها خدایان خود را در بلندای کوه‌ها جست‌وجو می‌کردند و کوه نشانه استواری و توان و پایداری و اراده شناخته می‌شود. این بنای دستکند باستانی، بی‌گمان از نخستین سکونت‌گاه‌های بشری در ایران به شمار می‌رود، دورانی که هنوز ایرانیان مهرپرست بودند و کوه‌ها را سپند می‌شمردند، باوری که بعدها نیز جلوه دیرینگی و دینی داشت و همان‌گونه که موسی در کوه طور به پرستش می‌پرداخت و پیامبر اسلام نیز در غار و کوه حرا به پیامبری مبعوث شد.

آیین مهر‌پرستی قبل از ظهور زرتشت در ایران رواج و تا مدت‌ها از ظهور وی نیز ادامه داشته است. بر اساس دانسته‌های جدید تاریخ ظهور زرتشت 6000 سال قبل از میلاد مسیح و بنابراین قدمت میمند حداقل 6000 سال پیش از میلاد مسیح است. نقوش 12-10 هزار ساله و سفال‌های 6000 ساله از جمله مستندات مکشو‌فه‌ای هستند که تاریخ میمند را گواهی می‌دهند. میمند به دلیل استحکام دفاعی در طول تاریخ کم‌تر دستخوش تحولات کالبدی و اجتماعی شده و بیش‌ترین تغییر آن مربوط به چند ماه اخیر است. مجموعه‌ای از آثار بسیار قدیمی هم‌چون خانه‌های صخره‌ای پراکنده معبد، قلعه و برج‌های مختلف (مربوط به هزاران سال پیش)  وجود دارد که میمند را از یک روستا به یک مجموعه با تمدن خاص تبدیل می‌کند.

این تمدن در ابتدا بر گرفته از  آیین مهر‌پرستی و بعد از آن آیین زرتشت بوده است. پس از ظهور و ورود اسلام به ایران، مردم میمند که به آیین زرتشتی معتقد بودند به اسلام و مذهب شیعه گرویدند و در طول تاریخ رشادت‌های زیادی برای پاس‌داری از دین مقدس اسلام از خود نشان دادند. معتقدند که مهرپرستان از غارهایی که با دست در دل‌کوه کنده‌اند فقط برای عبادت و دفن مردگان استفاده می‌کردند و بعد از مدتی بنا به اضطرار ناشی از آب و هوا و یا هر عامل محیطی موثر دیگری، این غارها را برای سکونت برگزیده‌اند. آیین مهرپرستی قبل از ظهور آیین ‌زرتشت در ایران رواج داشته و تا مدت‌ها پس از ظهور وی نیز ادامه داشته ‌است. میمند به دلیل استحکام دفاعی در طول تاریخ کم‌تر دستخوش تحولات کالبدی و اجتماعی شده ‌است و بیش‌ترین تغییر در آن مربوط به چند دهه اخیر است. این تمدن در ابتدا برگرفته از آیین‌ مهرپرستی و بعد از آن آیین‌ زرتشت بوده ‌است. در زمان ساسانیان شهر بابک به عنوان زادگاه بابک سرسلسله ساسانی مورد توجه خاص آن‌ها بوده ‌است. پس از ظهور اسلام و ورود آن به ایران مردم میمند که به آیین‌ زرتشتی معتقد بودند به اسلام گرویده و مذهب شیعه را پذیرا شدند.

 به هر تقدیر چند هزار سال پیش از این، انسان‌هایی دل سنگ‌ها را شکافتند و یادگاری را به جا گذاشتند که امروزه پس از گذشت سالیان هم‌چنان نماد عزم و اراده و اقتدار اجداد ایرانی به‌شمار می‌رود. هنوز کسی واقف نیست که این مجموعه به دست چه کسانی به وجود آمده و انگیزه این مردمان از احداث چنین بناهایی چه بوده، اما انگیزه مردمان آن زمان بسیار مورد اهمیت قرار دارد، چون در آن زمان و با آن وسایل ابتدایی، آفرینش چنین مجموعه با عظمتی با معماری بی‌نظیر قابل تحسین است.

 طبیعت و خصوصیات طبیعی:

 آب و هوای میمند کرمان از نوع معتدل کوهستانی و دارای زمستان‌های سرد و تابستانی معتدل است. روستای میمند در مرز مشترک دشت و کوهستان قرار دارد. این دشت در فاصله شهربابک و میمند قرار دارد و در گذشته پوشیده از درختان پسته و بادام وحشی بوده است و د رحال حاضر محدود به دشت‌های اطراف روستای میمند می‌شوند کمی نزدیک‌تر به روستای میمند درختان توت و شاه توت به وفور یافت می‌شوند و دشت میمند هم‌چنین مملو از جانوران بیابانی، هم‌چون مار، سوسمار، جوجه تیغی، لاک‌پشت و … است به علاوه در کوهستان‌های میمند نیز حیوانات وحشی مختلفی هم‌چون آهو و پلنگ، گرگ، روباه، گورخر، بزکوهی، و پرندگان شکاری یافت می‌شوند.

 چندین رودخانه فصلی و تعدادی قنات و چند چشمه در میمند و اطراف آن وجود دارد که موجب رونق کشاورزی در این منطقه شده است. کشاورزی در میمند هم‌چون سایر آثار طبیعی جلوه ویژه‌ای به این روستا می‌دهد. در فصل بهار میمند زیباترین چهره را به خود می‌گیرد‌. طراوت، شادابی و سرسبزی دشت میمند و آب و هوای مطلوب آن انبوهی از جمعیت شهرها و روستاهای اطراف را به سمت خود می‌کشد و مردم اوقات فراغت خود را در این روستا و در کنار چشمه‌ها‌، قنات‌ها و رودخانه‌های میمند می‌گذرانند.

مردم و فرهنگ:

جمعیت روستای میمند کرمان از سال 1355 تا کنون از حدود 500 نفر به حدود 1200 نفر رسیده است که در تابستان‌ها به دلیل کوچ اهالی به زندگی ایلیاتی 50 نفر می‌شود. اقتصاد مردم میمند بر سه محور کشاورزی، دام‌داری و قالیبافی قرار گرفته است که در این میان قالیبافی نقش بسیار مهم‌تری دارد. به گونه‌ای که در حال حاضر قالی میمند از به‌ترین‌ قالی‌های کرمان است و شهرت جهانی دارد علارغم ورود تکنولوژی به زندگی روستاییان، مردمان میمند از همان ابزارهای سنتی برای بر آوردن نیازهای خود استفاده می‌کنند و کم‌تر به ابزارهای مدرن روی آورده‌اند. اهالی روستا مسلمان و شیعه «اثنی عشری» هستند و مسجد و حسینیه میمند علاوه بر مرکزی مذهبی، مرکز تبادل نظر اهالی است. مردم میمند سه مرحله مختلف زندگی دارند، آن‌ها زمستان را در خانه‌های سنگی خود می‌گذرانند تا از سرما و یخ‌بندان در امان باشند و در این فصل زن‌ها به امر بافتن قالی و مردها به نگه‌داری دام ها می‌پردازند از ابتدای فصل بهار به نقاط خوش آب و هوا و سرسبز کوچ می‌کنند و در آن‌جا به زندگی ییلاقی می‌پردازند.

 عمده فعالیت مردان و زنان در این مرحله پرورش دام و استحصال محصولات لبنی است. بعد از این مرحله آن‌ها به باغ‌داری درختان مختلفی هم‌چون پسته وحشی، بادام وحشی، بادام، گردو و زیره و.. می‌پردازند لازم به ذکر است که محصولاتی هم‌چون گردو و بادام میمند دارای شهرت فراوانی هستند. گویش مردم میمند نیز در منطقه منحصر به فرد است، چندان تشابهی با سایر گویش‌های رایج در منطقه ندارد و به اعتقاد محققین این گویش در طول تاریخ تغییرات کمی داشته است‌. می‌توان گفت میمند یکی از به‌ترین مراجع تحقیق در خصوص فرهنگ ایرانیان قدیم محسوب می‌شود.

خانه‌های صخره‌ای:

در سطح شیب‌دار و در طبقات مختلف (2 تا 5 طبقه) بریدگی‌هایی به صورت شکاف‌های افقی ایجاد شده است. طول این بریدگی‌هایی که به آن‌جا «کیچه» گفته می‌شود 6 تا 9 متر است تا در انتها به ارتفاع مورد نظر برای کندن خانه می‌رسد. کیچه به فضایی ایوان مانندی به نام «دالان» منتهی می‌شود که مهم‌ترین عنصر محل است، به لحاظ این‌که اغلب امور روزمره خانواده در آن صورت می‌گیرد. در اطراف هر کدام از این دالان‌ها بین یک تا پنج خانه صخره‌ای وجود دارد این منازل مسکونی در پنج طبقه و به شکل پلکانی و یک در میان روی هم قرار دارند.

به نحوی که هیچ‌کدام از آن‌ها با یک‌دیگر برخوردی ندارند. فاصله کیچه‌ها در طبقه زیرین بیش‌تر از فاصله آن‌ها در طبقات بالایی است. در حدود 400 کیچه کوچک و بزرگ در میمند وجود دارد. فضای داخلی خانه‌ها گاهی شکل مربع مستطیل یا مدور دارد و از ورودی کوتاهی که ارتفاع آن به 75 تا 76 سانتی‌متر می‌رسد نور می‌گیرند. درهای ورودی چوبی و به داخل دیوار ایوان روزنه‌ای ایجاد کرده‌اند که از طریق آن و به وسیله ابزاری به نام «کلیدون» (کلید دان) در قفل یا باز می‌شود. شکل ورودی اتاق‌ها در روستای میمند منطبق با مدل بدن انسان است. به طوری که عرض ورودی در قسمت پایین یعنی 65 تا 80 سانتی‌متر می‌رسد. پایین ورودی منازل از سطح کیچه حدود 15 تا 20 سانتی‌متر برجستگی دارد که این برجستگی مانع ورود آب و خاک به داخل منازل می‌شود.

بر بدنه شیب‌دار تپه‌های غربی و شرقی مسیرهای متعدد پیاده به صورت خطوط نسبتن کم‌رنگ مشاهده می‌شوند، اما این مسیرها نمی‌توانند چندان دایمی باشند. زیرا با قطعات سنگ‌هایی که از بالا دست حرکت می‌کنند و یا به وسیله اهالی مرتبن در حال تغییر هستند در لابه‌لای حفره‌های مسکونی بی‌هیچ نظمی چرخش می‌کنند. می‌توان ادعا کرد که در روستای صخرهای میمند بر خلاف همه سکونت‌گاه‌های شناخته شده شهری و روستایی کوچه‌ها یا معبری وجود ندارد. کوچه در فرهنگ میمند صرفن به مسیرهای افقی اطلاق می‌شود که در دل شیب‌دار تپه‌ها به عمق رفته و در انتها به منازل غار مانند مسکونی می‌رسد.

آنچه مورد اهمیت است و بی‌شک بر نحوه شناخت میمند اثر گذارده این است که مسکن از روی هم گذاردن سنگ و آجر و غیره پدید نمی‌آید، یعنی در فضای باز ساخته نمی‌شود، بلکه با از میان برداشتن انبوهی از خاک شکل می‌گیرد و انسان نیاز به خشت و آجر و ملات ندارد، بلکه باید تودهای را بردارد تا پناه‌گاه مهیا شود. به همین دلیل برای اتاق، طاق‌چه در اندازه‌های مختلف کنده شده ‌است که جای رختخواب، ظروف، صندوق، چراغ و غیرو کنده شده است. به همین دلیل کنار دیوارهای خانه گنجه گذارده نمی‌شود، بلکه با کندن دیوار، حفره یا طاقچه‌ای به وجود می‌آید که اشیای و لوازم در آن‌ها گذاشته شده و یا در آن‌ها آویزان می‌شوند.

کل یک خانه که ممکن است شامل یک یا چند اتاق و اصطبل باشد یک کیچه‌ است. یک واحد یک ورودی مشترک دارد و در پاگرد ممکن است طویله در یک سو و اتاق نشیمن در طرف دیگر باشد. همه کیچه‌ها یک ساختار ندارند. هم اندازه و هم تعداد اتاق‌ها متفاوت است. جدا کردن اتاق از پستو و یا پوشانیدن برخی از طاق‌چه‌ها با پردهای پارچه‌ای صورت می‌گیرد. کلیدون در دیوار کنار درب نصب می‌شود، کلید را در آن قرار می‌دهند تا زبانه پشت در قرار گیرد. درجه حرارت این اتاق‌ها حدود ۵ درجه متفاوت از بیرون است. در سال ۱۳۸۳در بهمن ماه در حالی که در بیرون حرارت ۱۰ درجه سانتی‌گراد بود، در درون ۱۵ درجه و در خرداد ماه ۱۳۸۴ در حالی که بیرون ۲۴ درجه سانتی‌گراد بود در درون ۱۸ درجه سانتی‌گراد بود.

ایجاد اجاق و در زبان محلی «دیدون»  (didon) در درون اتاق‌ها و سوزاندن هیزم طی سالیان متمادی در آن موجب سیاهی رنگ سقف و بدنه اتاق‌ها شده و برپا کردن آتش و تهیه غذا در درون اتاق‌ها باعث گردیده تا بدنه داخل اتاق‌ها ایزولاسیون شده و باعث عمر بیش‌تر اتاق‌ها شود و متاسفانه چون دیگر در خیلی از اتاق‌ها آتش افروخته نمی‌شود باعث شده تا خاک سقف‌ها به آهستگی ریزش پیدا کند. اندازه این اتاق‌ها که البته از نظر هندسی منظم نیستند، متفاوت است و یک اتاق ۳×۴ به بلندی ۹۰/۱ تا ۱۰/۲ متر معمولی است و بزرگ‌ترین کیچه از ۹۰ متر مربع تجاوز نمی‌کند. کف پوش‌ها اکثرن نمد، مخشیف، گلیم یا قالیچه به اندازه‌های متفاوت در سایزهای۱۵۰×۱ و ۴۰/۱×۸۰/۱ متر موجود است. تعداد کیچه‌ها در خود روستا ۴۰۶ عدد و تعداد اطاق‌ها ۲۵۶۰ عدد است. ساکنان این روستا دارای آداب و رسوم خاص هستند و در زبان و گویش آن‌ها هنوز از کلمات پهلوی ساسانی استفاده می‌شود.

این روستا هفتمین منظر فرهنگی، طبیعی و تاریخی جهان بود که جایزه مرکوری را دریافت کرد. جایزه «ملینا مرکوری» جایزه‌ای است که از سوی دولت یونان و با هم‌کاری مجامع فرهنگی بین‌المللی مانند یونسکو و ایکوموس (شورای حفاظت از بناها و محوطه‌های تاریخی) به آثاری اهدا می‌شود که دارای شرایط و ضوابط فرهنگی، طبیعی و تاریخی منحصر به فرد باشد. روستای میمند در مهر ماه ۱۳۸۵ به عنوان روستای نمونه ملی گردش‌گری معرفی شد. مدارک برای شرکت در مسابقه بزرگ معماری آقا خان ارسال شده‌ و در ضمن اقداماتی جهت ثبت جهانی میمند صورت گرفته ‌است. طبق افسانه‌های میمند روزی این روستا به وسیله‌ی مردی که از سوی خورشید می‌آید ایران را به شکوه قدیمی باز می‌گرداند.

منبع:

www.meymand.com

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,