Saturday, 18 July 2015
19 October 2020
پارس‌نامه

«‌روستای سنگی ورکانه»

2011 November 14

امیر و کاملیا‌/ رادیو کوچه

در بیش‌تر روستاها هماهنگی بافت با طبیعت و محیط مورد توجه بوده است اما در این میان روستاهایی وجود دارند که به نحو شگفت‌آوری با محیط طبیعی خود درآمیخته و فضاهایی را پدید آورده‌اند که در برخی، نوع انتخاب و استفاده از مصالح به گونه‌ای است که حداکثر انطباق را با محیط دارد و فضاهای خلق شده از جذابیت و زیبایی منحصر به فردی برخوردار است. به گزارش خبرنگار مهر در همدان، این روستاها که در پهنه سرزمین ایران کم نیستند، با عنوان روستاهای دارای بافت با ارزش معرفی شده‌‌اند و به عنوان منطقه‌‌ای توریستی، گردش‌گری مطرح هستند. در شهر همدان نیز که از سوی شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، به عنوان یکی از پنج شهر فرهنگی و تاریخی کشور معرفی شده است، این خصوصیت در چند روستای منطقه به چشم می‌خورد که این امر بر نقش توریستی آن‌ها به لحاظ جاذبه‌های تاریخی و طبیعی تاکید دارد .

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

روستای سنگی «ورکانه» از توابع بخش مرکزی شهرستان همدان است، از شمال شرقی به کوه سردره، از غرب به روستای سیمین، از جنوب غربی به کوه سرخ بلاغ، از شرق به کوه قره داغ و از جنوب و جنوب شرقی به دره بارانی و دره قشلاق محدود می‏شود. در گویش کردی «ور» به معنی کنار و «کانه» به معنی چشمه است. ورکانه نیز به معنی قرار گرفتن در کنار آب و چشمه است. ارتفاع این روستا از سطح دریا، 2250 متر است و آب و هوای آن در بهار و تابستان معتدل و مطبوع و در زمستان سرد است. رودخانه ارزان فرد نیز از غرب روستای ورکانه عبور می‏کند.

هسته اولیه این روستا که پیرامون قنات روستا شکل گرفته، قدمتی نسبتن طولانی دارد و سابقه تاریخی آن به اوایل دوره صفوی مربوط می‏شود. رودخانه‌‌های فصلی ورکانه از ارتفاعات یخچال‌ها سرچشمه می‌گیرند و بعد از عبور از اراضی سیمین ورکانه به رودخانه فصلی ارزانفود می‌ریزند و سرچشمه گرفتن رودخانه دارستان (ارزانفود) از ارتفاعات روستای ارزانفود بر جاذبه‌های طبیعی منطقه افزوده است. این رودخانه بعد از عبور از روستاهای ورکانه، علی‌آباد و شمس‌‌آباد و یلفان به سد اکباتان منتهی می‌شود. این رودخانه‌ها فصلی‌اند و در فصل‌های بهار و تابستان آب در آن‌ها جریان دارد. زمین‌های زراعی روستای ورکانه از نظر کشاورزی به لحاظ وجود سفره‌های آب زیرزمینی از جمله مناطق مستعد منطقه به شمار می‌روند که وجود درختان گردو در معابر روستا و در مجاورت واحدهای مسکونی تاییدی بر این مطلب است.

مردم روستای ورکانه به زبان‏های آذری، فارسی و کردی سخن می‏گویند، مسلمان و پیرو مذهب شیعه جعفری هستند. براساس نتایج سرشماری سال 1385 جمعیت این روستا بالغ بر 1000 نفر بوده است. روستای ورکانه همدان یکی از 6 روستای گردش‌گری همدان است که نام آن در فهرست آثار ملی به ثبت رسید و به عنوان منطقه ویژه گردش‌گری کشور مطرح شد. این روستا به لحاظ کار و استفاده از مصالح بومی و محلی به خصوص مصالح سنگی منحصر به فرد است و کاربرد سنگ به صورت یک مصالح عام و متعارف در چهره و سیمای روستا خودنمایی می‌کند.

کاربرد سنگ نه‌ تنها در پی، بلکه در قسمت بیش‌تر بناها در ساخت دیوارهای باربر و دیوارهای محوطه و حیاط‌ها مورد استفاده قرار گرفته است و اکثر سنگ لاشه است که توسط ملات گل کار شده و پهنای این دیوارهای سنگی در طبقه همکف به یک متر هم می‌رسد و تنها عامل اتصال در دیوارهای سنگی نیز استفاده از تیرهای چوبی است. سنگ، سنگ لاشه، سنگ مالون، خشت و آجر انواع مصالح متعارف ساختمانی در ابنیه روستای ورکانه است و عنصر سنگ به عنوان اصلی‌ترین مصالح در ابنیه روستای ورکانه بیش از هر چیز در بازدید از روستا به چشم می‌خورد و به نظر می‌رسد کاربرد سنگ در روستا به علت فراوانی این عنصر در روستا و سختی و مقاومت آن در برابر تغییرات جوی و هم‌چنین کمبود آجر و خشت در منطقه بوده است.

سنگ لاشه‌های به کار رفته در ساخت بناها اکثرن به شکل مالون است و شکل و ابعاد مشخصی ندارند ولی غالبن در رگه‌های نسبتن موازی قرار گرفته‌اند. سنگ‌های مالون که در بدنه ساختمان‌ها و بناهای روستای ورکانه خودنمایی می‌کند، قطعه سنگ‌هایی است به شکل مکعب که در ابعاد 20×20×30 سانتی‌متر تراشیده شده و مانند آجر در ساخت دیوارها به کار برده شده‌اند. این سنگ‌ها در اصطلاح محلی به سنگ‌های فولاد معروفند و تنها در رم‌های پایینی دیوارهای سنگی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

سنگ‌های لاشه که تمامی کوچه‌ها را احاطه کرده‌اند زیر نورهای موضعی به رنگ قهوه‌ای سوخته در می‌آیند که تصاویر اروپای دوران رنسانس را یادآور می‌شود. تداخل نورهایی که از بالا و پایین دیوارها و خانه‌ها را احاطه کرده‌اند با رفتن خورشید خود را بیش‌تر به رخ می‌کشند. زیبایی که تمام بافت این روستا به دلیل درخشندگی‌اش به دست آورده برای بسیاری از گردش‌گران جاذبه‌ای مدرن در بافت سنتی محسوب می‌شود. جاذبه‌هایی که حتا مسوولان سازمانی همدان نیز از آن به عنوان نگین روستاهای همدان نام می‌برند.

پیشینه روستای ورکانه به بیش از 400 سال می‌رسد و آن‌چه از تاریخ برمی‌آید این‌که نخستین و قدیمی‌ترین محله آن، محله درب مسجد است. این روستا مجموعه‌ای از چند محله است که هر کدام از چندین واحد همسایگی و مسکونی تشکیل شده‌‌اند و در محله درب مسجد که قدیمی‌ترین محله روستای ورکانه به شمار می‌رود مسجد، حمام و مخابرات قرار گرفته است. در محله کردها نیز که در شرق روستای ورکانه و ورودی آن جای گرفته، تنها مدرسه روستا واقع شده است و خرمن جا که به محله خرمنی معروف است در این محله قرار دارد. محله عباس‌آباد سومین محله روستاست که در مناطق تازه توسعه یافته قرار دارد و غیر از نانوایی و یک آسیاب، کاربری دیگری در آن استقرار ندارد.

روستای ورکانه به دلیل این‌که در پیرامون آن معادن سنگ به فراوانی مشاهده می‌شود، نام ورکانه را به خود گرفته و وجه تسمیه روستای ورکانه را معادل محلی که در نزدیکی معدن یا ورکان است، آورده‌اند و شاید ورکانه را به دلیل قرار گرفتن این روستا در کنار رود و جوی آب به این نام خوانده‌‌اند زیرا در زبان کردی، «کانه» به معنای «چشمه» است. در روستای ورکانه مانند سایر روستاهای استان، ریش‌سفیدان جای‌گاه خاصی دارند و در زمان‌های قدیم نیز نظام تصمیم‌‌گیری و قدرت بر اساس ارباب رعیتی بوده است. مشاغل عمده مردم روستای ورکانه زراعت و دامداری است. گروهی از مردم نیز به تولید صنایع دستی اشتغال دارند. گندم، جو، نخود، لوبیا، سیب‏زمینی، علوفه و سبزیجات از محصولات عمده زراعی و گردو، انگور، زردآلو و سیب از محصولات باغی روستا هستند. گوشت، پشم و فرآورده‏های لبنی مرغوب از تولیدات دامی روستا به شمار می‏آیند.

روستای کوهستانی ورکانه بافت مسکونی متمرکزی دارد. چشمه‏های فراوان میان روستا، مناظر بکر باغ‏های گردو، درختان سر به فلک کشیده مثمر و غیرمثمر، از جمله زیبایی‏های منحصر به فرد طبیعی این روستا به شمار می‏آیند. کوچه باغ‏های پیچ در پیچ، خانه‏های قدیمی با پنجره‏های کوچک و مشبک چوبی، معماری سنتی زیبایی را به نمایش می‏گذارد. فضاهای کالبدی و معماری روستا در پاسخ‌گویی به نیازهای معیشتی و نوع فعالیت‏های خانوار و جامعه روستایی شکل گرفته است. خانه‏های قدیمی روستا با استفاده از مصالح بومی سنگ، چوب، خشت و گل ساخته شده‏اند و به دلیل سرمای سخت زمستانی دیوارهای ضخیمی دارند. سقف اکثر خانه‏ها مسطح است و با تیرهای چوبی و اندود کاه‌گل و یا قیرگونی پوشیده شده‏اند. هم‌چنین جهت خانه‏ها به دلیل استفاده حداکثر از نور آفتاب رو به جنوب است. در بافت جدید روستا، استفاده از الگوی معماری جدید و مصالح نو رواج بیش‌تری دارد.

جاذبه‏‌های گردش‌گری روستای ورکانه:

وجود دره‌های فراوان از جمله دره‌های زیبای یورد صفرخان، دره‌ خان، تخته سنگ، جن‌ دره و سوبلاغ در مجاورت روستا از خصوصیات طبیعی منطقه است به طوری که دره بارانی در جنوب و جنوب شرق‌ آبادی واقع شده است و شیب عمومی این منطقه و وجود دره‌های فراوان در اطراف روستا موجب شکل‌گیری رودخانه‌های فصلی شده است. جریان رودخانه‏های فصلی سیمین و ورکانه، جریان دایمی آب قنات روستا و چشمه‏سارهای آن به ویژه در بهار و تابستان، طراوت خاصی به روستا می‏بخشند. باغات سترده گردو، زردآلو، انگور و سیب، جلوه ویژه‏ای به روستا بخشیده و زیبایی دل‌پذیری پدید آورده‏اند. کوه‏های اطراف روستا و دره‏های خان و جن، در فصول مختلف به ویژه در بهار که سرشار از طراوت و سرسبزی می‏شوند، مناظر زیبا و دل‌فریبی را ایجاد می‏کنند.

آثار تاریخی و مذهبی جالب توجهی در روستا وجود دارد که از میان آن‏ها می‏توان به ساختمان مسجد روستا در بافت قدیمی، اصطبل پرورش اسب با معماری خاص سنگی و قلعه مهری خانم که به شکل چلیپا ساخته شده و نیز معماری سنگی روستا اشاره کرد. آرام‌گاه امام‌زاده «غیب» در بین مردم روستا احترام و ارزش زیادی دارد. موسیقی رایج در میان مردم روستای ورکانه شامل ترانه‏هایی با اشعار باباطاهر عریان و بایاتی‏های آذری با موسیقی عاشیقی است که در مراسم شادی و عروسی‏ها مورد استفاده قرار می‏گیرد. هم‌چنین نوعی موسیقی محلی به نام سربازی و سه پا نیز در میان مردم روستا رواج دارد.

از انواع بازی‏های محلی روستا می‏توان به گردوبازی، قاپ‏بازی و الک و دولک اشاره کرد. این بازی‏ها صرفن به منظور گذراندن اوقات فراغت نیستند، بلکه نوعی تمرین برای آماده سازی و رشد فکری و روحی جوانان نیز به شمار می‌آیند. روستای ورکانه در مسیر کوچ طوایف قزل یوسف، یارم طاقلو و ورکانی قرار دارد که هر سال از اواسط آبان ماه کوچ بهاره دارند. این طوایف براساس سنت‌های گذشته و ماهیت معیشتی به دنبال مراتع تازه، کوه‌ها و دره‌های بسیاری را پشت سر گذاشته در میان بندها اتراق می‌کنند و پس از پایان فصل اعتدال، به قشلاق باز می‌گردند.

چشم‌انداز کوچ در مسیر زیبای ییلاق و قشلاق عشایر و ایلات، پیرامون این روستا را به عنوان یکی از پای‌گاه‌های اصلی تماشای کوچ عشایری تبدیل کرده است. غذاهای محلی روستا مشتمل بر آب‌گوشت، انواع کباب و انواع آش مانند آش اوماج، آش پلته، آش واره، آش جو و ترخینه است. ورکانه در فصل‌های بهار و تابستان علاوه بر پذیرا بودن اقوام کوچنده و چادرنشین، گردش‌گران و مسافران زیادی را به خود جذب می‌کند. ییلاق‌های تخته سنگ و دریخان، باغ‌های گردو، سیب و بادام از محبوب‌ترین گزینه‌های یک سفر خانوادگی برای مردم همدان و سایر شهرهای دیگر محسوب می‌شود.

چشمه‌های معدنی متعدد و امام‌زاده پیرغیب که تنها اثر تاریخی روستا محسوب می‌شود بیش‌تر روزهای سال مملو از گردش‌گران داخلی و گاه خارجی است. البته به گفته مردم محلی گردش‌گران خارجی بیش‌تر اهل کانادا هستند. در این روستا علاوه بر امکان کمپینگ در مناطق ییلاقی و برخی از باغ‌ها، منازل و اتاق‌هایی برای اجاره وجود دارد که به قیمت پایینی در اختیار گردش‌گران قرار می‌گیرد. بیش‌تر این خانه‌ها، ویرانه‌هایی بودند که به همت موسیوند تبدیل به اقامت‌گاه‌های کوچک اما نوستالژیکی برای گردش‌گران داخلی شده است.

این روستا زادگاه پرفسور «توفیق موسیوند»، سازنده نخستین قلب مصنوعی جهان است که در سال 1315 در این دیار چشم به جهان گشود و هم اکنون در کانادا زندگی می‌کند. این پزشک دو سال قبل که پس از سال‌ها به خانه پدری خود بازگشته بود با صرف سرمایه‌ای که به هم‌راه داشت چهره روستا را کاملن تغییر داد. کوچه‌های مسطح، چراغ‌های رنگارنگ در پشت بام‌ها و کوچه‌ها، احیای ساختمان امام‌زاده پیرغیب و احیای خانه‌های متروک و ویران از جمله تلاش‌های دکتر موسیوند در مدت اقامتش در ورکانه بود. در هر کوچه این روستا که قدم می‌گذاری، فرش سنگی زیر پا، احساسی زیبا را در وجود انسان ایجاد می‌کند، تمام کوچه‌ها جدول‌کشی شده و مانند شهری زیبا به نظر می‌رسد و چراغ‌های روشنایی زیبایی که مناسب سنگ‌فرش‌هاست کنار پیاده ‌رو تعبیه شده است. جمعیت این روستا نزدیک به هزار نفر است. به همین دلیل چهره روستا همیشه تمیز و بهداشتی است. همین پاکیزگی و نورهای درخشنده کوچه‌ها پس از غروب آفتاب، ورکانه را به یکی از زیباترین و پرطرف‌دارترین روستاها در بین مردم همدان تبدیل کرده است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , ,