Saturday, 18 July 2015
08 December 2021
کرانه‌های سن

«نخستین متون ادبی زبان فرانسه»

2011 November 26

سایه کوثری/ رادیو کوچه

قدیمی‌ترین اثر مکتوبی که به زبان فرانسه نوشته‌ شده، سوگندنامه‌ای ا‌ست معروف به «سوگندنامه استراسبور» که تاریخ آن به سال 842 میلادی برمی‌گردد. ولی این سوگندنامه، سندی‌ست که تنها از نظر علم زبان‌شناسی ارزش و اعتبار دارد نه از نظر تاریخ ادبیات و سیر افکار.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

متونی که از نظر قالب و محتوا بتوان نام آثار مکتوب به زبان فرانسه بر آن‌ها گذاشت تا اواخر قرن یازدهم بسیار نادر و انگشت‌شمار هستند و غالبن شامل منظومه‌هایی‌ست که برای توصیف احوال و شرایط بزرگان یا در ستایش اولیای دین مسیح سروده ‌شده‌اند.

در این دوران علاوه بر این منظومه‌ها، کتاب‌ها و رسالات فراوان دیگری هم نوشته‌شده که برخی از آن‌ها در حوزه وعظ، حکمت، زهد، نصیحت و راه‌نمایی‌های دینی و اخلاقی و برای اصلاح و ارشاد طبقات مختلف اجتماع و برخی دیگر در حوزه علم و فلسفه بود.

در گروه نخست می‌توان نمونه‌هایی چون آثار «سنت ادن»، «کشیش دیر کلونی» را نام ‌برد و در دسته دوم آثار و نوشته‌های «ژربر» که سعی‌ داشت علم را با حکمت الهی و اصول و قوانین دین مسیح پیوند بزند، جای‌ می‌گیرد.

موضوع مهمی را که در تاریخ زبان و ادب فرانسه در دوره قرون وسطا باید مورد توجه و مطالعه قرار داد این است که در این دوران در کنار ادبا و کشیشان و راهبان فاضل که همه آن‌ها از برکت وجود کتاب‌خانه‌های وابسته به دیرها و صومعه‌ها با زبان لاتینی و علوم دینی و ادب و فرهنگ باستانی یونان و روم کاملن آشنا بوده‌اند

این منظومه‌ها و رسالات نشان می‌دهد که نخستین آثار مکتوب در ادبیات فرانسه عمومن منبع الهام مذهبی داشته‌اند و منظور از نگارش آن‌ها بیش‌تر تربیت مردم و پرورش احساس دینی در مردم و تبلیغ دین مسیح بوده ‌است. در اعیاد و سوگ‌واری‌ها و مراسم مذهبی و ایام تعطیل رسمی در حضور کشیشان و مومنان و زائرانی که در جلوی میدان کلیسا گرد می‌آمده‌اند با آهنگ خاص خوانده می‌شد.

متن این منظومه‌ها و سرودها تازگی و اصالتی ندارند و عمومن تدوین تازه‌ای از منابع لاتینی هستند و گویندگان آن‌ها چندان پای‌بند صنایع لفظی و فنون بلاغت نبوده‌اند، با وجود این دیری نمی‌پاید که ذوق تزیین و آرایش کلام و هنرنمایی در شکل و قالب شعر در میان سرایندگان این منظومه‌ها پدیدار می‌شود و بیش‌تر آن‌ها سعی می‌کنند که آثار خود را به صنایع لفظی و ادبی بیارایند، چنان‌که منظومه دینی سنت الکسی مربوط به قرن یازدهم این ویژگی را داراست، یعنی صنایع بدیع بسیاری در آن بکار رفته و سعی شاعر در استفاده از صناعات ادبی و لفظی و آراستن سخن خویش به فنون بلاغت در آن کاملن محسوس و آشکار است.

از قرن دوازدهم به بعد ترجمه بخش‌های مختلفی از کتاب مقدس به‌طور مجزا و پراکنده به نثر یا به نظم به زبان فرانسه آغاز می‌شود و رواج و رونق خاصی می‌یابد. انتشار این ترجمه‌ها سبب می‌شود که ادبا و سرایندگان دیگری به تدریج سایر بخش‌های تورات و انجیل را به زبان فرانسه نقل و ترجمه ‌کنند و در دست‌رس هم‌میهنان خود و علاقه‌مندان به دیانت مسیح قرار دهند، چنان‌که مقارن سال 1190 میلادی، ادیبی به نام «اورا»، سفر تکوین یعنی کتاب نخست از اسفار خمسه را به شعر فرانسه ترجمه می‌کند و مقدمه آن را به نام یکی از بانوان اشرافی آن عصر، «کنتس ماری دو شامپاین» تقدیم می‌کند.

در همان دوران، ادیب و شاعر دیگری به نام «هرمان دو والانسین»، هر دو بخش از کتاب مقدس یعنی عهد عتیق و عهد جدید را به طور کامل به زبان فرانسه به نظم می‌سراید. پس از ترجمه و انتشار این دو کتاب، قطعات منظوم دیگری که مضمون همه آن‌ها عمومن از انجیل‌های چهارگانه مایه و الهام گرفته‌اند به هم‌راه یک سلسله افسانه‌های منظوم با عنوان افسانه‌های جنگل و صلیب انتشار می‌یابد.

اما باید گفت که آثار ادبی قرون وسطا به موعظه‌های منظوم دینی و اخلاقی یا ترجمه بخش‌هایی از کتاب مقدس یا تالیف قطعات و رسالاتی درباره زندگی اولیای دین مسیح و ذکر مناقب و کرامات و مصائب آنان محدود نمی‌شود. به عقیده برخی از محققان نخستین ادوار ادبی فرانسه چندان سترون و بی‌حاصل هم نبوده ‌است. از آغاز قرن دهم، به ویژه از آغاز قرن یازدهم، یک سلسله آثار ادبی از نوع حماسه‌های غیر دینی خلق و ابداع شده ‌است که نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت و در این دوره بوده‌ است که اکثر انواع ادبی و قالب‌های مهم شعری و نیز تعداد بی‌شماری از منظومه‌های حماسی و اشعار غنایی و قصه‌ها و روایات و آثار حکمی و اخلاقی و قطعات هجایی که از لحاظ منبع الهام، مذهبی و از لحاظ شکل و ظاهر، عامیانه و شاعرانه بوده‌اند، پدید آمده است ولی این اشعار و قطعات جملگی از میان رفته‌اند.

موضوع مهمی را که در تاریخ زبان و ادب فرانسه در دوره قرون وسطا باید مورد توجه و مطالعه قرار داد این است که در این دوران در کنار ادبا و کشیشان و راهبان فاضل که همه آن‌ها از برکت وجود کتاب‌خانه‌های وابسته به دیرها و صومعه‌ها با زبان لاتینی و علوم دینی و ادب و فرهنگ باستانی یونان و روم کاملن آشنا بوده‌اند، سرایندگان و گویندگان دیگری هم وجود داشته‌اند که آثار پرمایه و دل‌پذیری به زبان عامیانه می‌سروده‌اند. از میان آنان گروهی که در سخن‌پردازی چیره‌دست‌تر و تواناتر بودند در خدمت بزرگان و اصیل‌زادگان به‌سر می‌بردند و برای سرگرمی و تفریح خاطر اربابان خود شعر می‌سرودند یا قصه‌پردازی و داستان‌سرایی می‌کردند.

دسته دیگری سرودها و ابداعات خود را که ساده‌تر و عامیانه‌تر و در واقع تصنیف‌هایی به لهجه محلی بود در حین گردش در کوچه و بازار یا در اعیاد و جشن‌های عمومی و محافل طرب با نوای موسیقی می‌خواندند. به این دسته از شعرای دوره‌گرد ژونگولر یا خنیاگر می‌گفتند. خنیاگران عمومن با فن نوازندگی و هنرپیشگی هم آشنا بوده و اشعار بزمی، رزمی و دینی خود را با آهنگ مخصوصی هم‌راه با نوای نوعی آلت موسیقی به نام وی‌یل اجرا می‌کردند. علاوه بر این گاهی نیز در جاده‌هایی که به زیارت‌گاه‌های مهم و بزرگ منتهی می‌شده‌ است در میان کاروان زائران اشعار مذهبی طولانی با نوای خاص خوانده می‌شده یا در ملاعام و میدآن‌های عمومی شهر با اجرای نمایش‌های گوناگون و حرکات آکروباتی مردم را سرگرم‌ می‌کرده‌اند.

در میان ژونگولرها گاهی افرادی پیدا می‌شد که نه تنها بر فنون ادب و شعر کم‌وبیش آشنا بودند بلکه طبع بسیار لطیفی داشتند و اشعاری می‌سرودند که از لحاظ حسن ترکیب الفاظ، خصایص و کیفیات یک شعر واقعی و ادبی را داشت و مقبولیت عام پیدا می‌کرد.

بدین ‌ترتیب نمی‌توان تاریخ قطعی آغاز ادبیات فرانسه را در دوره‌های نخستین دقیقن مشخص و معین کرد ولی می‌توان گفت که اساس و بنیاد ادبیات فرانسه در همین دوران پی‌ریزی شده ‌است و هم در این دوره بوده ‌است که تالیف و نشر آثار پراکنده و انگشت‌شماری که در مورد آن‌ها گفته ‌شد، سبب‌ شد که مقدمات لفظی و معنوی برای ابداع انواع شعر و پایه و مایه‌ای برای داستان‌سرایی و بیان معانی و مفاهیم لطیف در ادوار بعد فراهم شود. دیگر آن‌که از آن‌چه معلوم ‌است در زبان و ادب فرانسه نظم پیش‌تر از نثر به ‌وجود آمده و نخستین آثار ادبی در این کشور به زبان نظم بوده‌ است.

برخی از محققان معتقدند که تا قرن دوازدهم میلادی گویندگان و نویسندگان بی‌شماری در فرانسه به‌وجود آمده‌ و آثار فراوانی خلق کرده‌اند اما چون اکثر این آثار مفقود ‌شده و به‌ دست ما نرسیده ‌است، نامی هم از خالقان این آثار باقی نمانده‌ است.

از سویی همین آثار اندک هم که تاکنون حفظ‌ شده و به‌د ست ما رسیده اغلب دچار دگرگونی شده و از صورت اصلی و نخستین خود خارج ‌شده ‌است، به عبارت دیگر اکثر آن‌ها دستخوش ذوق و هوس کاتبان و ناسخان واقع ‌شده، یعنی هر ناسخی در زمان نسخه‌برداری از یک اثر بنا به سلیقه خود در متن اثر دست‌ برده و چیزی بر آن افزوده یا از آن کاسته‌ است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , ,