Saturday, 18 July 2015
15 August 2020
مجله جاماندگان- مستان مسیر ترسیم کردند- قسمت 63

«مجموعه عوامل پیرامونی»

2012 January 19

شراره سعیدی/ رادیو کوچه

 برای یک روایت تاریخی گزینه‌های کارآمد، آن‌هایی هستند که با مستندات منطبق‌ باشند. اما چیدمان این روایات و نوع برداشت از این روی‌دادهاست که موجب ایجاد زوایای جدید برای استنباط‌‌هایی گوناگون از یک پدیده می‌شود. روایت آقای بنی‌صدر نیز یکی از چند صد برنامه پیرامون اشخاص تاریخی‌ است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

انتخابات مجلس اول، بر اساس مصوبه شورای انقلاب، به صورت دو مرحله‌ای صورت گرفت. روش این انتخابات به این‌گونه بود که در مرحله اول کسانی انتخاب می‌شدند که بیش از نیمی از آرا را به دست آورده باشند و افرادی که کم‌تر از نیمی از آرا را در اختیار داشتند مجددن در انتخابات مرحله دوم شرکت می‌کردند. به این ترتیب رای‌دهندگان دوبار فرصت انتخاب کاندیداهای گروه مورد نظرشان را داشتند. مرحله اول انتخابات مجلس در 24 اسفند 58 و مرحله دوم در 19 اردیبهشت 59 انجام شد. با توجه به روش دو مرحله‌ای انتخابات، گروه اکثریت قدرت‌مند در نظام سیاسی تازه‌ ظهور ایران، توانست مانع از ورود نامزدهای مستقل شود و طرف‌داران اکثریت توانستند با دو فرصت کاندیداهای خود را روانه مجلس کنند.

حزب جمهوری اسلامی در انتخابات مجلس اول با استراتژی جدیدی به میدان رقابت وارد شد. آرایش جدید حزب جمهوری برای انتخابات مجلس اول با نخستین انتخابات ریاست‌ جمهوری متفاوت بود، از میان رفتن امکان حضور کاندیداهای برگزیده حزب‌ جمهوری در انتخابات ریاست جمهوری اول موجب شد تا آن‌ها با برنامه و منظم برای انتخابات مجلس عمل کنند. حزب جمهوری و متحدانش توانستند اکثریت نمایندگان مجلس اول را با کمک تمامی رویه‌های ممکن به دست آورند. 130 کرسی از تعداد کل 241 کرسی به تصاحب نمایندگان متمایل به حزب جمهوری درآمد و اولین جلسه مجلس در روز هفتم خرداد 59 تشکیل شد. در روز 29 تیر انتخابات هیت رییسه مجلس اول صورت گرفت و «اکبر هاشمی» (از بنیان‌گذاران حزب جمهوری) با 146 رای از 241 رای به عنوان رییس مجلس انتخاب شد. و شورای انقلاب، با آغاز کار عملی مجلس در روز 29 تیر 59، به طور رسمی به کار خود خاتمه داد.

انتخاب حجت‌الاسلام «اکبر هاشمی» به عنوان رییس مجلس و نیز ترکیب هیت رییسه نشان داد که مجلس اول مانند مجلس خبرگان قانون اساسی در اختیار جناح سنتی و زیر سلطه حزب جمهوری اسلامی است. هاشمی در مجلس اول رهبر گروه اکثریت و رییس مجلس بود. متحدان حزب جمهوری در مجلس اول شامل نیروهای سنتی مذهبی، افراد وابسته یا متمایل به سازمان‌هایی مانند هیت‌های موتلفه، حجتیه و مجاهدین انقلاب اسلامی می‌شد.

سازمان نهضت آزادی به رهبری بازرگان در اولین دوره انتخابات مجلس در بهار سال 59 مجاز به شرکت بود و این سازمان توانست پنج نماینده به مجلس بفرستد که شامل «مهدی بازرگان»، «عزت‌اله سحابی»، «هاشم صباغیان»، «علی‌اکبر معین‌فر» و «ابراهیم یزدی» بودند. نمایندگان حامی دولت در مجلس فقط شامل «احمد سلامتیان» و «احمد غضنفرپور» می‌شد. این دو گروه کوچک در مجلس اول نقش اوپوزیسیون را بازی کردند. نمایندگان نهضت آزادی با نمایندگان طرف‌دار بنی‌صدر در مجلس اول فراکسیون مشترک نداشتند پس تعداد نمایندگان طرف‌دار جناح دولت در مجلس اول از تعداد انگشتان دست هم کم‌تر بود، اتفاقی که موجب شد ریاست‌جمهوری ادعای تقلب در انتخابات را مطرح کند.

از سویی ساختار قدرت حاکمه به دو دسته کاملن متمایز تقسیم شده بود. جناح اول در عمل کنترل قوه‌ قانون‌گذاری از طریق «اکبر هاشمی» و قوه قضاییه از طریق آیت‌اله بهشتی و بخش‌های دیگری مثل سپاه، کمیته و دادستانی و دادگاه‌های انقلاب را هم در اختیار داشت. جناح دوم در ساختار قدرت شامل «ابوالحسن بنی‌صدر» می‌شد که منصب ریاست جمهوری را داشت و در راس قوه اجراییه بود. اما هر سه قوه رسمی حکومتی یعنی قوه‌های اجراییه، مقننه و قضاییه زیر نظر آیت‌اله‌ خمینی عمل می‌کردند که بر تمامی اعمال آن‌ها نظارت گسترده و کاملن مسلط داشت و آن‌گونه که از مستندات آشکار می‌شود در صدد حفظ موازنه میان جناح‌های حاکم بود. روش حکومتی آیت‌اله خمینی به گونه‌ای بود که در گریز از یک‌سان‌سازی حکومت و تک‌حزبی شدن ساختار آن از جناح کم‌بنیه‌تر حمایت کرده و مشوق‌هایی در اختیارش می‌گذاشت. در همین راستا می‌توان ریاست کل قوا را برای آقای بنی‌صدر «به عنوان تنها ریاست‌جمهوری صاحب این عنوان» توجیه کرد. اما موقعیت جناح حامی دولت در داخل ساختار قدرت بعد از تشکیل مجلس اول به شدت تضعیف شد. برای مثال قانون اساسی جمهوری اسلامی در اصل 89 امکانات زیادی برای استیضاح رییس‌ جمهوری، از طریق تشخیص عدم کفایت سیاسی او، در اختیار مجلس قرار می‌داد. در قانون اساسی هیچ محدودیتی برای مجلس در تعریف عدم کفایت سیاسی رییس‌ جمهوری وجود نداشت، مگر تصویب و تایید نهایی آیت‌اله خمینی.

پست نخست‌وزیری در ساختار قانون اساسی جمهوری اسلامی مصوب سال 58 موقعیتی خاص داشت. قدرت‌های اجرایی در اداره هیات وزیران و دولت در دست نخست‌ وزیر بود که او از نظر سازمانی زیر نظر رییس‌ جمهوری قرار داشت، ولی نخست‌ وزیر از نظر عمل‌ کردی باید تابع مجلس می‌بود. پس دامنه مانور رییس‌ جمهوری گسترده نبود. اتفاقی که تمامی روسای جمهوری ایران تا قبل از تغییر قانون اساسی را آزرد.

با توجه به این قوانین مشخص است که در سال 59 هر دو جناح در صدد هم‌راهی و در اختیار داشتن این مقام بودند. جناح دولت در ابتدا «احمد سلامتیان» را به عنوان نخست‌ وزیر معرفی کرد. گروه اکثریت مجلس به رهبری «اکبر هاشمی» با تمام قوا با نخست‌ وزیری «احمد سلامتیان» مقابله کرد که منجر به عقب‌نشینی دولت شد. پس از این عقب‌نشینی، حزب جمهوری که بر مجلس مسلط بود، افراد پیش‌نهادی خود برای پست نخست‌وزیری معرفی کرد.

رقابت میان دو جناح قدرت در مورد تعیین نخست‌وزیر چندین هفته طول کشید. برخی از مذاکرات مجلس اول، بر خلاف دوران شورای انقلاب، به صورت علنی صورت می‌گرفت. هر دو جناح ساختار قدرت، از طریق روزنامه‌های خود «انقلاب اسلامی» و «جمهوری اسلامی» اقدام یه یک جنگ تبلیغاتی علیه یک‌دیگر کردند تبلیغات جناح اول با دفاع از فقه، مکتب و تبلیغات جناح دوم با دفاع از تخصص و اطلاق قدرت‌مدار و سلطه‌جو به طرف مقابل صورت می‌گرفت. بنی‌صدر، بعد از مدتی، به ناچار به نخست‌ وزیری محمد علی رجایی رضایت داد. به این ترتیب محمد‌علی رجایی، منتخب حزب جمهوری نخست‌ وزیر شد، «اگر چه رجایی خود عضو رسمی حزب جمهوری اسلامی نبود».

در حالی که موضوع تحمیل رجایی به عنوان نخست‌ وزیر به بنی‌صدر برای هم‌گان آشکار بود، اما سخنی در این مورد گفته نشد. محمد علی رجایی در روز 19 مرداد 59 کار نخست ‌وزیری را شروع کرد. مصالحه اجباری دو جناح در مورد نخست‌ وزیری رجایی نتوانست هیچ مشکلی را حل کند. رییس‌ جمهوری و نخست‌ وزیر کاملن غیر هم‌گون کارایی اجرایی نداشت. نخست‌وزیر غیر هم‌راه، مجلس رقیب و تصور داشتن پای‌گاه مردمی هم‌رده با آیت‌اله خمینی و منصب فرمان‌دهی کل‌ قوا مجموعه عواملی بود که در پیرامون آقای بنی‌صدر وقایع بعدی را رقم زد، روندی که به دور از چشم آقای خمینی نبود.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , , , , , , , ,