Saturday, 18 July 2015
18 September 2020
به بهانه پنجاهمین سال روز خاموشی قمرالملوک وزیری

«جای پای قمر در جامعه‌ی هنری ایران»

2009 August 07

2nk8mdcقمرالملوک وزیری در زمانه‌ای زاد و زیست که نبرد میانِ تحجر و نوگرایی، جامعه‌ی ایران را به دو اردوی سنتی‌ها و مدرنیست‌ها تقسیم کرده بود؛ به اکثریتی که گذشته، آینده‌شان بود و اقلیتی که گذشته را هرچه که بود، می‌خواستند فدای آینده‌ای بهتر کنند. قمر از دسته ی دوم بود. او در سال ۱۲۸۵ خورشیدی، هنگامی که فرمانِ مشروطیت و تشکیل مجلس صادر شد، یک سال داشت و چون پدر و مادرش را از دست داده بود، نزد مادربزرگش زندگی می‌کرد.

مادربزرگ قمر در اندرونی‌های شاهزادگان، روضه و ذکر می‌خواند و لقب افتخار الذاکرین داشت. قمر از همان کودکی چنان هوش و استعدادی در آموختنِ شعر و موسیقی داشت که مادربزرگ آرام آرام او را به عنوانِ هم کار با خود به مجالسِ زنانِ اشراف می‌برد و قمر با صدای کودکانه ی خود شوری در دل های آنان برپا می‌کرد.

حسینعلی ملاح پژوهشگر سرشناسِ موسیقی در برنامه ی رادیویی که در سال ۱۳۴۳ در پنجمین سال روز درگذشت قمر پخش شد، به نکته‌ای  اشاره می‌کند که می‌توان آنرا نخستین جای پای قمر در اجرای برنامه‌های موسیقی در ایران دانست.

او می‌گوید: «اصولن مجالس روضه‌خوانی بانوان با مجالسی که خاص مردان است، تفاوت کلی داشت. در مجلسِ بانوان روضه‌خوانی بی شباهت به شبیه‌خوانی و تعزیه نبود. مجلسِ عزاداری مردان، جنبه ی وعظ و خطابه داشت، درصورتی که مجلسِ روضه‌خوانی زنان به صحنه ی تئاتر بیشتر شبیه بود. قمر مدت ها بدین نحو مرثیه‌خوانی و پامنبری کرد و به همین سبب روزبه‌روز بر وسعت و طنین صدا و جرأت و جسارتش افزوده شد.»

قمر این صحنه‌آرایی را به تالارهای کنسرت‌ها آورد و پس از این بود که جای تئاترهای موزیکال در میانِ علاقه‌مندان به موسیقی ایرانی هم باز شد. جدی ترین و ژرف ترین تأثیرات قمر اما از دو ویژگی برجسته‌ی او سرچشمه میگیرد: یکی اینکه او زنی بی باک و حصارشکن و دوم اینکه برخلاف بیشتر دست اندرکارانِ موسیقی، علاقه‌مند به مسائل سیاسی و اجتماعی بود.

زندگی قمر یکپارچه نشان از پیش گامی، سنت‌شکنی و تلاش‌های نوگرایانه دارد

هنگامی که در سال ۱۳۰۳ در سالنِ مشهورِ گراند هتل تهران بی‌حجاب به روی صحنه رفت و کنسرت داد، هنوز ۱۲ سال به رفعِ حجاب از زنان از سوی حکومت وقت، مانده بود.

در آن برنامه‌ی ماندگار قمر ترانه‌ی «مرغ سحر» را همراهِ غزلی از ایرج میرزا خواند:

فقیهِ شهر به رفعِ حجاب مایل نیست،

چراکه هرچه کند حیله، در حجاب کند

نقاب بر رخِ زن سد باب معرفت است،

کجاست دستِ حقیقت که فتحِ باب کند

این کارِ جسورانه ی او زنان را که تا آن هنگام اصلن کنسرت برگزار نکرده بودند، تشویق کرد که اندرونی‌ را رها سازند و برای همه گان برنامه‌ای هنری جدی و سنگین جرا کنند.

کنسرت قمر یک برنامه‌ سیاسی اجتماعی بود. او نخستین خواننده‌ ایرانی است که ترانه‌ای سیاسی‌ اجتماعی را بر روی صفحه ضبط کرده است. ترانه‌هایی که درون مایه اجتماعی داشته و به سبک موسیقی سنتی ایرانی ساخته شده باشند، در تاریخ موسیقی ما انگشت‌شمارند و بی گمان بیشتر این ترانه‌ها را قمر خوانده است. «مرغِ سحر»، «ای ملک ایران»، «کابینه ی سیاس» و «مارشِ جمهوری» از این دسته‌اند.

قمر هم چنین نخستین خواننده‌ی ایرانی است که کنسرت‌های غیر انتفاعی و خیریه را از اصل‌های کارِ هنری خود قرار داد. او سرمشقِ همه‌ی هنرمندانی است که پس از او به طور جدی و پیوسته هنر خود را صرف پشتیبانی از برنامه‌های رفاهی مردمی کردند. قمر افزون بر تأسیس یک پرورش گاه برای کودکانِ بی‌سرپرست، سال‌ها هزینه‌ی ۱۰ تخت یکی از بیمارستانهای تهران را می‌پرداخت. نیازمندی نبود که خانه‌ی او را بی‌بهره ترک کرده باشد.

قمر در پشتیبانی از تنگدستان و مردم عادی که به موسیقی علاقه داشتند آنچنان پیش می‌رفت که بارها مجلسِ اشراف و توانمندانِ وقت را رد می‌کرد تا در مجالسِ عروسی یا حتا کافه‌ها برای مردم کوچه و بازار آواز بخواند. بی گمان او در گسترش موسیقی سنتی با درون مایه‌ی کلامی اجتماعی نقش اصلی را داشته است.

هنگامی که خواننده‌ای با وسعت و دقت صدای او ترانه‌ای را می‌خواند، آن ترانه هرچه که بود، بر دل همه گان می‌نشست و بدین ترتیب مشهور و آویزه‌ی گوشِ خاص و عام می‌شد.

نمونه‌ی این ترانه‌ها «مرغ سحر» ساخته ی ملک الشعرای بهار و آهنگ مرتضاخانِ نی‌داوود است که امروزه هم پای سرود ملی ایران خوانده می‌شود.

قمر در کار هنریش به تنوع و نوپردازی توجه بسیار داشت. جز صحنه‌آرایی که به آن اشاره شد، در کنسرت‌های خود از آهنگ‌های محلی ترکی و کردی بهره می‌گرفت، این ترانه‌ها را ضبط می‌کرد و به کمک دوستان سراینده‌اش، کلام فارسی بر آنها می‌گذاشت و می‌خواند.

آخرین نکته ای که باید در اینجا به آن اشاره کرد، پاسخ این پرسش است که آیا قمر در خوانندگی پیرو مستقیمی هم داشته یا نه؟ صدای هنگامه ی اخوان را می‌شناسیم و می‌دانیم که او به تشویق و کار با محمدرضا لطفی، یادگار و یادآوری شایسته‌ای از قمر الملوک وزیری است. اما جز او باید گفت که هرکدام از خوانندگان تراز اول ما از پریسا تا محمدرضا شجریان بی‌گمان در تحریرهای تند و تیزشان اگر به راه قمر نرفته باشند، از او الهام گرفته‌اند و اگر جز اینها قمر پیروی نداشته، تنها به این خاطر است که کمتر کسی از وسعت و دقت صدا و جرأت و جسارت روحیه ی او برخوردار بوده است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»