Saturday, 18 July 2015
25 September 2021
پارس‌نامه- هنر کتابت مانی

«مانی یکی از پایه‌گذاران هنر و تذهیب»

2012 May 07

 امیر و کاملیا‌/ رادیو کوچه

مشهورترین کتاب مانی ارژنگ، کتاب مصوری است که تمامی اسطوره‌های آفرینش، آیین‌ها و اصول اعتقادی مانوی از طریق تصاویری در هم و با جزییات به طوری که برای عموم قابل فهم باشند در آن عرضه شده است. کتب مانوی را به علت ارتباط ویژه‌ای که بین تصویر و نوشته برقرار می‌سازند و فرم‌های تزیینی به‌خصوص‌شان حایز اهمیت تجزیه و تحلیل است.  این تزیینات و کارکردشان در آیین مانوی خوش‌نویسی، تزیینات، طلا کاری، جنس ورق (کاغذ، چرم، ابریشم)، مرکب و جلد همگی از عناصری هستند که در سنت کتابت مانوی اشکال و طرق استفاده به خصوصی دارند طوری که با اطلاع از آن‌ها می‌توان یک متن مانوی را تمیز داد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

یکی از عمده‏ترین آیین‏های قدیمی در ایران باستان،مانویت است که در زمان ساسانیان، توسط مانی‏ پایه‏گذاری شد. مانی، بنیان‏گذار و مروج آیین روشنی، برای آن‌که آیین خود را جهانی کند، عناصر بومی ملیت مختلف‏ را به عاریت گرفته و در آیین خود گماشته بود. هم‌چنین برای درک بهتر مردمان هر نقطه، به زبان آن‏ منطقه به تبلیغ و تشریح آیین‏اش می‏پرداخت.

برخلاف سنت شفاهی رایج ساسانیان در ایران، مانویان یکی از ابزار مهم تبلیغی خود را کتابت‏ می‏دانستند،زیرا از این طریق بهتر می‏توانستند آموزه‏های خویش را گسترش دهند و مروجان نیز ناگزیر سنجیده‏تر سخن می‏گفتند. جالب‏ توجه اینکه، پیروان مانی به آثار نوشتاری بسیار اهمیت می‏داده‏اند. هیچ آیینی نیست که این‏ همه آثار از آن باقی‏مانده باشد. به هر زبانی از آن‌ها آثاری به جاست. از جمله: دست‏نوشته‏های قبطی‏، فارسی میانه و پارتی، سغد،چینی، ترکی (اویغوری) و نظایر آنها و این دال بر وفور نویسندگان‏ و روشن‌فکران توانا در این کیش است.

البته سید «حسن تقی‏زاده» درباره مانی و آیین او معتقد است: «مانی مخترع خط جدیدی هم بوده دارای حروف مصومه که کتب مانویان پارتی زبان و پارسیک زبان‏ و سغدی زبان و غیره به آن خط (که سابقن آن را استرنجلو نامیده‏اند) و مشتق از سریانی و ساده‏تر است‏ نوشته شده است». لازم به ذکر است که این خط کمک زیادی در درک خط پهلوی ما کرده است، زیرا که چه بسیاری از کلمات ایرانی که در خط پهلوی معروف غامض و مشکوک بود، وقتی که در آن خط دیده می‏شود که‏ خالی از هزاروش و روشن و غیرقابل اشتباه است، صحیح خوانده می‏شود.

به‏ هرحال، تنها کتابی که به زبان فارسی میانه نگاشته شده، کتابی است که به نام«شاپورگان»که در آن‏ چکیده اندیشه‏های خود را برای شاپور اول ساسانی بیان کرده و آن را به شاپور اول اهدا کرده است. علت تالیف شاپورگان به زبان فارسی میانه این بوده است که سخنور با ذکاوت روحانی قصد داشته‏ برای پیش‌برد تعالیم خود، با به کار بردن زبان امپراتوری جدید که همان زبان سلسله ساسانی بوده‏ احترام خویش را به فرمانروای جدید(شاهپور اول) ثابت کند.

طبق گفته ابن ندیم در الفهرست کتاب‏های مانی به شرح زیر است:«سفر الاسرار، سفر الجباره، فرایض نیوشایان فرایض گزیدگان شاپورگان سفر الاحیا، فرتماطیا مشهورترین کتاب مانی آردهنگ است که در فارسی ارتنگ و ارژنگ خوانده می‏شود و سراسر تصویری است و شامل تصاویر عجیب و غریب و افسانه‏ای و درهم و برهم و پرشاخ و برگ با جزییات و پیچیدگی‏های خاص بود و در آن نگاره‏هایی به قلم مانی درباره کیهان شناخت و تغییر آن‏ آمده بود. مانی تمام اساطیر مانوی، داستان آفرینش و اصول اعتقادی آیین خود را در این کتاب به تصویر کشیده‏ است.

 وی بر این باور بود که سخنانش باید به‏گونه‏ای بیان شود که برای همه مردم قابل فهم باشد. کتاب ارژنگ را می‏توان ابتکار مانی برای تکمیل آموزش آیین خود به توده مردم به‏ویژه کم‏سوادان و کم دانشان دانست. در فرهنگ فارسی دکتر معین آمده است :«وی برای این‌که اصول آیین خود را به بی‏سوادان بیاموزد، آن‌ها را با تصاویر زیبا در کتاب‏های خود جلوه‏گر می‏ساخته است و به همین سبب وی را مانی نقاش می‏گفتند.»

جالب‏توجه این‌که، پیروان مانی به آثار نوشتاری بسیار اهمیت می‏داده‏اند. هیچ آیینی نیست که این‏ همه آثار از آن باقی‏مانده باشد.به هر زبانی از آن‌ها آثاری به جاست. از جمله: «دست‏نوشته‏های قبطی‏، فارسی میانه و پارتی، سغدی ،چینی،ترکی(اویغوری) و نظایر آن‌ها. و این دال بر و‌فور نویسندگان‏ و روشن‌فکران توانا در این کیش است.»

در آغاز سده ۲۰ بسیاری از نوشته‏های چینی در ترکستان چین، پیدا شد. در میان دست‏نوشته‏ها آثار مانوی نیز به چشم می‏خورد و نشان می‏داد که مانویان تا سده‏های میانه در ترکستان به نوشتن آثار خود ادامه می‏داده‏اند. تزیینات و نوشته‏ها در کتاب‏های مانوی، آن‌ها را منحصر به فرد نموده است. وجه بارز و مختص‏ مانوی‏ها در ارایه کتاب‏هایشان ارتباط بسیار نزدیک بین نوشته و تصویر است. آن‌ها برای نقطه‏گذاری‏ یک لکه سیاه می‏گذاشتند و دور آن را یک بیضی با رنگ صورتی یا نارنجی می‏کشیدند و گاهی هم به‏ جای لکه، گل زیبای رنگارنگی می‏گذاشتند.

به دلیل این ویژگی یگانه در نقطه‏گذاری، دست‏نوشته‏های مانوی فورن با یک نگاه شناخته می‏شود. در کتب خطی مانوی تزیینات گل‌دار بعضی اوقات از عنوان فراتر رفته و همه حاشیه صفحه را فرا می‏گیرد و این طرحی است که برای سنت هلنی که حاکم بر تزیینات اروپایی و آسیای غربی است، بیگانه است حروف آغازین نوشته‏ها بزرگ‏تر و بالاخص با یک شکل هنری یا تزیین‏ خاص نوشته می‏شد، مثلن اطراف آن‌ها گل و بته یا شاخ و برگ می‏کشیدند.

از طریق جوامع بین النهرین بود که مانویان ارتباطات خود را با همه آسیای غربی و شاید آفریقا حفظ کردند و از طریق تعدادی اشیای که در تورفان پیدا شده ارتباط با قیطون هم معلوم شده است. بنابراین هنر مانوی یک هنر منزوی نبوده و تا دشت‏های آسیایی پیش رفته، اما تعیین جای‌گاه واقعی آن به خاطر پیچیدگی مراحل و انتقال‏های هنری که از ویژگی‏های قرون وسطی است، ممکن نیست، ضمنن ویژگی‏هایی در هنر مانوی یافت شده که در قرون بعد مجددن در دیگر هنرها و در کشورهای دورتر از منطقه اویغور ظاهر می‏شود.

 برای مثال، عنوان یک دست‏نوشته برای اولین بار با حروفی بسیار بزرگ‏تر از حد معمول و با رنگ‏های روشن،اکثر مطلن و همیشه با مرز و فاصله زیاد که تشکیل نوارهای در اهتزاز، شاخه‏هایی با انارهای بزرگ و انواع گل، از آن گل‏هایی که سنت آگوستین، مانویان را برای بد به‏ کار گرفتن مفاهیم عالم خلقت سرزنش می‏کند، نمایش داده شده است.

نمونه‏های گل‌دار دیگر به‏عنوان‏ زمینه دست خط با گل‏هایی که در نوشته فرو نمی‏رود، یا آن‌ها را نمی‏پوشاند، دیده می‏شود.از این نمونه‏ها در دست خط‌های کوفی خراسان در مسجد خرگرد یا مقبره سنگ بست در عصر محمود غزنوی یا در قبر شاه‌زاده دیده می‏شود. همان مفاهیم تزیینی گرچه در فرم‏های محدودتر در دست خط‌‌ های قبطی قرن‏ هشتم یا نهم یافت شده و در تضاد کامل با سبک میناتور غرب است. چون تحت‏تاثیر ژرمن‏ها که قصد تبدیل حروف به شکل حیوان یا درهم پیچیدن استادانه آن را داشتند،است.

۱- بخشی از نوشته‏های طلاکاری شده به هم‌راه‏ دورگیری‏های چند رنگ‏smpk ، موزه ایندیش کانتس،برلین،و sbpk ، برلین برندنبورگیش آکادمیک ویزنشافتن، تورفان، برلین، از نسخ خطی غربی می‏توان به  «کتاب کلز» اشاره کرد که وجه بارز این کتاب،طرز صفحه‏بندی با حروف سرآغاز است. بدین معنا که در اکثر صفحات، اولین حرف از اولین کلمات یک بند بسیار درشت‏تر نگاشته شده و شکل حیوان یا انسان در آن گنجانده شده است.نزدیکی‏ این حروف سرآغاز با دست‏نوشته‏های مانوی موجود کاملن هویداست.

۲-نمونه‏هایی از کتاب‌آرایی کتاب کلز: در قرن یازدهم میلادی در اروپا شیوه‏های محلی متنوعی در مصورسازی کتب پدید آمد که همه را تحت عنوان رومی‏وار (رومانسک) می‏نامند. شیوه‏های رومانسک متداول در انگلستان را «نورمان» می‏خوانند. یکی از نمونه‏های برجسته آن در زمینه مصورسازی «کتاب مقدس وین چستر» است که‏ از مشخصات عمده این کتاب وجود حروف سرآغاز بسیار درشت است، تا آن حد که گاهی یک‏ صفحه را اشغال می‏کند، و هم‌چنین مملو از عناصر تزیینی است‏. هم‌چنین در اواخر قرن ۱۲ در نسخه‏های خطی قرون وسطی بیشتر از ورق طلا استفاده می‏شد.

شایان ذکر است، از مشخصات بارز کتاب آرایی مانوی استفاده از فلز طلا در تزیینات و حاشیه‏ها و جلد کتاب بوده است، به ‏طوری که در برخی روایات نقل می‏کنند: «وقتی که چهارده کیسه بزرگ از این کتب سوخت از میان آتش طلا و نقره جاری شد». به این ترتیب مانوی‏ها سنت خوشنویسی را ادامه دادند، به‏طوری که بعدها مشرق زمین به خاطر آن‏ مشهور شد. با این حال آنها مانند خوش‌نویسان اسلامی اجازه نمی‏دادند نوشته آن‏قدر تزیین شود که‏ اصل با عنصر تزیینی مخلوط شود. نوشته‏ها و از جمله عنوان‏ها همیشه خوانا باقی می‏ماند، مقایسه‏ یک صفحه دست‏نوشته مانوی با یک صفحه دست‏نوشته زینتی کوفی این نکته را روشن می‏سازد.

گاهی اوقات عنوان یک فصل به نظر می‏رسد که از تحولات بعدی حکایت می‏کنددر واقع تصویر و متن از نظر محتوایی هم خوانند و این بدان سبب است که نقاشی در خدمت کتاب آرایی است. به‏هرحال آن‌چه مسلم است آن‌که، تصاویر و خط خوب در میان کتب مانویان معمول بوده است. نقاشی صفحات کتاب مانویان تنها نمونه قدیمی نقاشی ایران است. تذهیب کاری‏های کتاب‏های مذهبی نزد مانویان رواج بسیار داشته و در حقیقت صحنه‏ای از نمایش‏ آزاد کردن نور و روشنایی به شمار می‏رفته است. در این راه مانویان برای نمایش روشنایی در آثار خود از فلزات گران‏بها بهره جویی می‏کردند». کسلر درمانی ذکر کرده است.

کتاب‏های مانوی نه تنها با دقت نوشته و به زیبایی مصور می‏شد،بلکه در سایر موارد نیز به شکلی ممتاز تهیه می‏شد. نویسنده دانش‌مند و عالم، جاحظ می‏گوید که یک بار ابراهیم سندی به او گفت: «ای کاش زندیق‏ها این همه به صرف هزینه روی اوراق‏ تمیز و سفید و مصرف مرکب براق و اهمیت قایل شدن برای خوشنویسی و زحمت دادن به کاتبین‏ متمایل نبودند. چون حقیقتن هرگز ورقه‏ای که بتواند با برگی از کتاب آن‌ها و خطی که با خط کتاب‏های‏ آنها رقابت کند ندیده‏ام»

«الجحیز» نویسنده‏ای کثیر‌التالیف و مسلمان است که به بیش‌ترین نمونه فعالیت هوش‌مندانه علاقه‏مند استو یک مباحث خود با ابراهیم ابن السندی را ضبط کرده، او می‏گوید: « باعث خرسندی است که زنادقه (مانویان)در صرف پول برای کاغذ مرغوب و مرکب سیاه درخشان‏ به منظور تهیه به‌ترین دست‏نوشته به وسیله به‌ترین خطاطان اشتیاق دارند، من تاکنون کاغذی‏ مرغوب‏تر یا دست خطی زیباتر از آن‌چه آن‌ها در کتاب‏هایشان به کار برده‏اند، ندیده‏ام. باوجود علاقه‏ای که به پول دارم و از صرف آن بیزارم، به منظور نشان دادن علاقه‏ام به یادگیری هرچه بیشتر که دلیلی بر اصالت روح و آزادی آن از مسومیت دیوانگی است، حاضرم برای کتاب سخاوت‌مندانه‏ خرج کنم.

 اما جحیز بیش‌تر به محتوای کتب علاقه داشت تا کارهای هنری‏شان و می‏گوید که به‏ ابراهیم چنین پاسخ داده:«صرف هزینه گزاف جهت کتب زندیقیان با مخارج مسیحیان در کلیساهایشان قابل مقایسه است و ما می‏توانیم این امتیاز را به زندیقیان به خاطر ادبیات خوب و شوق‏ ایشان به پراکندن آن بدهیم. اما ای کاش کتاب‏هایشان شامل گفتارهای اخلاقی یا فلسفه و منطق یا دستورات پیامبران بود، یا به مردم هنرهای مختلف و کارهای دستی و راه حصول معا‌‌ش یا تجارب

 یاد می‏داد و یا مقالاتی درباره کارهای عملی یا علوم اجتماعی یا هر موضوع فرهنگی یا معنوی برای بشر حتا باوجود ایراد و خطا می‏بود.

اما به عوض این‌ها کتاب‏هایشان فقط از امور مذهبی صحبت می‏کند و هدفی جز تمجید از مرام خود ندارند، بنابراین مخارج گزاف با مخارج مجوسان برای آتش‌کده‏هایشان یا مسیحیان برای‏ صلیب‏های طلایی‏شان یا هندوان برای نگهبانان بودایی‏شان قابل مقایسه است. اگر آن‌ها واقعن مشتاق‏ دانش بودند، مانعی در راه‌شان نبود، چون کتاب‏هایی در مورد خرد فراوان است و مسیر دانش راحت‏ و مشهود است. پس چرا آن‌ها درست مثل مسیحیان که مخارج هنگفتی صرف پرستش‌گاه‏های خود می‏کنند، پول‌شان را صرف کتاب‏های مذهبی‏شان می‏کنند؟»

«آگوستین» نیز در کتاب خود (در رد فاوست) از نسخ دست‏نوشته عالی و ممتاز مانوی در قطع‏های بزرگ صحبت می‏کند و در آن از صحافی محکم و تزیینات آن سخن می‏گوید ارزش این قبیل نوشته‏ها و کتاب‏ها به خاطر قشر طلای‏ ضخیمی که در نقاشی ایرانی گرداگرد صفحات به کار می‏رفت افزون‏تر می‏شد. دست‏نوشته‏های مانوی کهن مانوی نمونه ممتاز و راستین هنر کتاب‏نگاری است. جنس ورقی که بر روی آن می‏نوشتند، ابریشم، چرم و کاغذ بود. برای نوشتن بر روی چرم بیشتر از چرم گوساله و گاهی هم از چرم معمولی استفاده می‏شد.

ابریشم به نظر می‏رسد که در دوران‏ اشکانی‏ها و ساسانی‏ها و تنها در میان طبقات بالا به کار می‏رفته و در نتیجه اسناد رسمی دربار بر روی‏ ابریشم بوده، اما گویا آگوستین در مغرب زمین تنها به دست‏نوشته‏های روی پوست گوساله برخورد کرده است. زیرا در این‏باره می‏گوید: «همه آن پوست‏های زیبا را» کاغذ از بروسونتیا یا علف چینی و به ندرت از کنف تهیه می‏شد. مسلمن تا آن زمان هنوز کاغذ از پنبه تهیه نشده بود. تولید زیاد کاغذ به احتمال قوی از ملزومات کار تبلیغات بودایی در شرق ایران و آسیای مرکزی بوده‏ است. هم‌چنین عقیده بر این است که سغدی‏ها اولین قومی بودند که کاغذ را در مقدارهای زیاد در سغد و شرق ترکستان تهیه می‏کردند.

نوشته‏ها معمولن با مرکب سیاه که قطعن کیفیت مرغوبی داشت و قرن‏ها در برابر رطوبت و شرایط اقلیمی مقاومت کرده، نوشته می‏شد. نی و قلم مو وسیله کتابت بوده،خصوصن قلم‏مو که نزد سغدی‌ها و اویغوری‏ها به وفور برای کتابت به کار گرفته می‏شد. ترتیب نوشتن متون نیز در نهایت دقت انجام می‏شد،یک صفحه کتاب با تمامی سطح آن از نوشته‏ پوشیده می‏شد، یا به دو ستون و یا بیش‌تر تقسیم‏بندی می‏گردید. عنوان‏ها احتمالن درشت و رنگی و در هر طرف مقاله که شرح آن می‏رفت گذاشته می‏شد.

گل‏ها و تزیینات اطراف آن از همان رنگ نوشته بود، اما نقطه‏گذاری‏ها با رنگ‏های متضاد و به صورت خط و نقطه انجام می‏گرفت. برای اجتناب از یک‌نواختی گاهی سطرهایی به رنگ دیگر که معمولن ارغوانی بود،بین دو سطر سیاه‏ رنگ معمولی نوشته می‏شد. هم‌چنین برگ‏های دست‏نوشته رنگارنگی وجود داشت که روی هریک از آن‌ها دوازده سطر را به دو ستون شش سطری با رنگ‏های متناسب تقسیم می‏کردند. جلد کتاب‏ها بنابر الگوی اروپایی غالبن بخش ذی‌قیمت کتاب بود. گوشه‏های جلد، اغلب با عاج و یا چرم لعاب داده‏ و یا با پوست گوساله پوشیده می‏شد، جلد عبارت بود از صفحه‏ای مقوایی که با قابی از یک ورقه‏ ضخیم طلا و یا صدف لاک‏پشت تزیین می‏شد.

لوکک نیز درباره متون مانوی می‏نویسد:«‌متن به‏گونه‏ای مرتب شده که فضای کامل صفحه را با سطور کامل پر می‏کند،یا آن را به دو ستون موازی یا بیش‌تر تقسیم می‏کند که اغلب به سطرهای قرمز پر رنگ‏ یا قرمز مایل به زرد محصور می‏شده است. سطرها گاه به رنگ خاکستری روشن و از مرکب هندی‏ رقیقی بوده…عنوان، تقریبن در همه‏جا شامل یک جمله طویل به رنگ روشن در چندین صفحه‏ پی‏درپی بوده است…گل‏ها یاچین و شکن‏هایی که اغلب گرد عنوان می‏آمد، همیشه هم رنگ‏اند، اما گاهی با نقطه‏ها و خطوط ممیز به رنگ متمایز دیگری تغییر می‏کرده است.»

آن‌ها [کاتبان‏] برای رفع‏ یک‌نواختی سطرهایی که با مرکب مشکی نوشته می‏شده‏اند، بسیار راغب بودند که با آوردن چند سطر رنگی،بیش‌تر به رنگ سرخ ارغوانی،آن را دل‏انگیزترکنند. یوگومونره دوویلار درباره جنس کاغذهای مورد استفاده مانویه می‏نویسد: «مرغوب‏ترین کاغذ ترکستان از boehmeria nivea سفید چون برف و brussonetia ساخته‏ می‏شد که با کنف و اغلب با الیاف پنبه آمیخته بود. از ابریشم و کاغذ پوستی نیز برای تحریر استفاده‏ می‏شد. مانویان از بهترین مرکبی که غیرقابل محو شدن بود، استفاده می‏کردند،

ولی آن‌ها را به تنهایی‏ به کار نمی‏بردند،بلکه در هر صفحه‏ای عنوان و یا بخشی از متن را با مرکب رنگی می‏نوشتند،مثل‏ رنگ‏های قهوه‏ای، نارنجی، آبی‏تیره، آبی‏روشن،قرمز و سبز. شکل کتاب‏ها هم فرق می‏کرد، بعضی‏ از متون را بر روی تومارهای بلند vellum کهن‏ می‏نوشتند. برخی دیگر نیز مثل پوتی (poti) هندی‏ بود و در یک یا دو سر کاغذ میله چوبی قرار داشت و کاغذ بر روی آن میله، لوله می‏شد. بالاخره کتبی‏ نیز بودند که هم‌سان غربی به کار می‏رفتند و این نوع کتب معمولن کاربرد عمومی داشتند.جلدآرایی‏ آن‌ها، عالی و طراز اول بود… از بازمانده کتاب‏های مکشوف در آسیای مرکزی‏ پیداست که پوشش بیرونی کتاب‏ها از برگ زر و مزین به نقاشی ایرانی بسیار بوده است. این جلد به لحاظ فن و نقش مایه‏های تزیینی شبیه جلدهای همزمان مصری بود.

آثار مانوی یعنی آثاری که پیروانش نوشته‏اند بسیار زیاد است و از جمله این آثار شعرهایی به زبان پهلوی‏ اشکانی است، مانند دو مجموعه شعر که مضمون آن‌ها، هبوط روح است. مانوی‏ها خیلی پیش از سنایی و با یزید بسطامی چنین مضامینی را پرورانده‏اند، و این اشعار در قرن دوم هجری کشف شده است. زمانی که‏ مانوی‏ها از طریق تاجیکستان و آسیای مرکزی به چین می‏روند و پناهنده می‏شوند. آن‌ها تا قرن نهم میلادی‏ در شهر تورفان کتاب‌خانه‏های عظیم داشته‏اند و همین متون یاد شده و متون بسیار دیگری روی چرم در کتاب‌خانه‏های آنان به دست آمده است. از این گذشته، در آن زمان به‏ویژه در خاورمیانه، هنر شفابخشی و معجزه از درجه بالایی برخوردار بود. هنری که مانی از آن بی‏بهره نبود. او پزشک و حکیمی توانا بود.

استعدادهای هنری و ادبی مانی به طرز شگفت‏آوری متنوع بود. او در همه رشته‏های مختلف ادبیات‏ شرق تسلط کامل داشت. نه تنها در غزل و حماسه بلکه در توصیفاتش از جدال بین دنیای نور و ظلمت. اگر دنیای خاورمیانه به طبقه‏بندی ادبیات آشنا بود می‏بایست او را یک درام‏نویس بنامد. موعظه‏های او به شکل ستایش‏انگیزی طرح شده بود و به زبانی ساده و بی‏تکلف برای اشخاص عادی‏ کیفیت دنیای ماده را روشن می‏ساخت.

وی برای رنگ و روح دادن به مواعظ خود تمام نمادها، تمثیل‏ها و تشبیه‏های عرفانی را به کار می‏برد و برای القای کلامی که می‏خواست در ذهن شنونده نقش‏ بندد، از طریق ارایه مثال‏های غم‏انگیز، خنده‏آور و حتا مثال‏های تا اندازه‏ای زشت، از داستان‏های‏ مربوط به حیوانات، جنایات، حکایات وحشتناک و یا روایات زندگی روزمره یا درباری،عمل می‏کرد. او قدرتی خارق‌العاده در جذب شنونده داشت. او که خود در واقع مجذوب و مسحور اساطیر بود، بارها برای به وجود آوردن محیط مطلوبش به آن‌ها رجوع می‏کرد.

ادبیات مانوی را به دو بخش تقسیم می‏توان کرد: ادبیات دینی و ادبیات ناب، مانند شعر و داستان و دیگر انواع ادبیات آفرینشی. وقتی در ادب فارسی از نخستین شاعران سخن به میان می‏آید، از ابوحفض‏ سغدی و ابو سلیک گرگانی یاد می‏کنند، در حالی که ادبیات فارسی از ادبیات ایرانی جدا نیست و نخستین‏ شاعر باید «وهمن خورشید» را به حساب آورد که دو مجموعه شعر از او باقی‏مانده که از اشعار عرفانی‏ ایرانی است. سابقه شعر سپید و نمونه‏های ادبیات داستانی را نیز در ادبیات مانوی می‏توان یافت.

در متون مانوی،چهار نوع ادبی می‏توان یافت:

-ادبیات آموزشی با قطعات زیبا که گاه به گلستان پهلو می‏زند.

-ادبیات غنایی که هم در شعر و هم در نثر مانوی نمونه‏هایی از آن می‏توان یافت.

-ادبیات روایی که از این نوع،داستان‏های بسیاری در نوشته‏های مانوی داریم. نوشته‏هایی که در واقع هم داستان است و هم تمثیل.

تمثیلات سغدی مانوی آن‏قدر زیاد است که «زندرمان» توانسته از آن‌ها یک جلد کتاب چاپ کند. این‌ها همان داستان‏های خیلی کوتاه یا داستانک است.

-زندگی‌نامه‏نویسی که شاخه‏ای جدید در ادبیات ایجاد کرد.

مانی خود زندگی‌نامه نوشته است. او اولین کسی است که حدود ۱۷۰۰ سال پیش زیست‏نامه خود را نوشته و در آن خود و خانواده‏اش را معرفی می‏کندکتابی که‏ زندگی‌نامه مانی در آن آمده، خردترین کتابی که از روزگار باستان سراغ داریم. اندازه برگ‏های‏ پوستی آن،تنها ۵/۳ در ۵/۴ سانتی‏متر است که به آسانی در قوطی کبریت جا می‏شود.هرکدام از این‏ برگ‏های کوچک، ۲۳ سطر دارد که بسیار نازک نوشته شده است. زبان و دبیره آن یونانی است.

چون کتاب دربر‌گیرنده همه زندگی مانی بوده، باید بسیار پر برگ بوده باشد و شاید هم چند جلد بوده‏ است.تنها ۱۹۲ برگ از این زندگی‌نامه تا روزگار ما بر جای مانده. مانی در نخستین برگ در دست‏ کنونی، چهار ساله است، پس از آغاز زندگی‌نامه‏اش در دست نیست. این کتاب باید در سده پنجم ترسایی در مصر،جایی که در آن زمان هنوز مانی گرایانی در آن بوده‏اند، نوشته شده باشد. بخشی از کتاب زندگی‌نامه مانوی. شایان ذکر است که به اشتباه اولین اتوبیوگرافی را مربوط به سنت آگوستین می‏دانند.

سنت آگوستین فیلسوف و حکیم کلامی ایتالیا است که در سال ۳۵۴ میلادی متولد شد و در سال ۴۳۵ میلادی‏ درگذشت. وی از علمای تراز اول مسیحیت محسوب می‏شود که آرا و اندیشه‏های او تاثیری جدی بر الاهیات‏ و کلام مسیحی بر جای گذاشت از او پدری کافر کیش و مادری مسیحی در شهر تاگاشته در شمال آفریقا به دنیا آمد. وی به تحصیل در علوم و کلام مسیحی پرداخت.

 ابتدا گرایش‏هایی به آیین مانوی پیدا کرد،او به مدت ۹ سال به‏عنوان‏ مبلغ مانوی به تبلیغ آن کیش پرداخت. اما بعدها با تعابیر و راهنمایی‏های اسقف  «سنت اندروز»به‏ مسیحیت گرایید و به دست وی تعمید یافت. دیدگاه آگوستین درباره فلسفه و کلام مسیحیت تا قرن هفدهم هم‌چنان به‏عنوان یکی از منابع اصلی‏ فقه مسیحیت تدریس می‏شد. وی پس از گرایش به مسیحیت، شیوه زندگی راهبانه و زاهدانه‏ای را در پیش گرفت تا اینکه از سال ۳۹۶ میلادی به سمت اسقفی شهر هیپو در شمال آفریقا برگزیده شد.دوران اسقفی‏ وی مصادف بود با مخالفت‏ها و رویاوریی‏های فکری و فلسفی متعدد ،به‏طوری که وی در این ایام به‏ مخالفت و مقابله با آرای مخالفان پرداخت.

 او شرح این برخوردها را در کتاب شهر خدا توضیح داده‏ است و پیش از آن نیز دیدگاه‏ها و نقطه‏نظرات متفاوتی را در خصوص دیدگاه‏های فکری و تلاطم‏های‏ روحی خود در کتاب اعترافات به ثبت رسانید، که آن را اولین اتوبیوگرافی دنیا می‏دانند.در مجموع، آرای کلامی و فلسفی وی بر دستگاه فلسفی و کلامی مغرب زمین تاثیر به سزایی گذاشته است. شاید ذهنیت ۹ ساله سنت آگوستین در پیروی از آیین مانوی بر مصورسازی کتب قرون وسطی‏ بی‏تاثیر نبوده است.

غیراز آثار و نوشته‏های مانوی، آثار دیگری نیز وجود دارد که افرادی به غیراز مانوی‏ها از جمله‏ مسلمان‏ها درباره آنان نوشته‏اند. در کتاب‏های فارسی از سده چهارم تا قرن سیزدهم هجری درباره‏ مانویت آگاهی‏های زیادی می‏توان کسب کرد. مهم‏ترنی این کتاب‏ها در زبان فارسی بیان الادیان‏ ابو المعالی و هم‌چنین فارس‏نامه ابن بلخی است. در زبان عربی نوشته‏ها زیادتر است و نزدیک یکصد و هفتاد کتاب و رساله درباره مانویه وجود دارد. آثار الباقیه بیرونی و الملل و النحل شهرستانی و الفهرست ابن ندیم جزو به‌ترین نوشته‏های عربی در این زمینه‏اند.

الفهرست نام کتاب‏هایی را می‏برد که اصل آن‌ها از بین رفته است، ولی در دست نوشته‏های مانوی گاهی نام‏هایی که در الفهرست ذکر شده، به چشم می‏خورد.در متون سریانی و یونانی هم در این زمینه آثاری وجود دارد.از مشهورترین‏ این کتب که امروزه بحث روز دنیا در زمینه مانی‏شناسی است، کتابی است با نام آکتا آرخل آی که به زبان یونانی است، منبع گران سنگ امور پژوهشی در اکثر کشورها، به‏ویژه در آمریکا محسوب می‏شود، چرا که بر پایه باورهای آن‌ها، این کتاب که در قرن چهارم میلادی نوشته شده از این جهت‏ اهمیت دارد که بسیاری از مسایل عرفان مسیحی را هم حل می‏کند.

مانی، پیام‏آور نور و روشنی، بنیان‌گذار نوعی کنوسیسم است. هیت مجموعه تعلیمات و گفتارهای مانی‏ معجونی است حاصل از ترکیب طریقه‏های گنوسی مسیحی رایج در شرق (سوریه)، بین النهرین و عقاید قدیمی بابل و فلسفه هلنی یا یونانی جدید و عقاید ایرانی زرتشتی و غیر زرتشتی. بنابراین آیین مانی اندیشه‏ مسیحیت گنوسی، رازورزی زرتشتی و عرفان بودایی را در بطن خود دارد، کثرت است اما بر اصل وحدت، متکی. که همه و همه ناشی از آن است که مانی آیین خود را دنیایی و جهان شمول می‏دانسته است. او برای‏ آن‌که پیام خود را به گوش تمامی جهانیان برساند، از هنر کتابت و نقاشی بهره گرفته است.

مانی کتاب‏های بی‏شماری دارد. به‏هرحال، تنها کتابی که به زبان فارسی میانه نگاشته است، کتابی‏ است به نام«شاپورگان»که در آن چکیده اندیشه‏های خود را برای شاپور اول ساسانی بیان کرده و آن‏ را به شاپور اول اهدا کرده است. وی یک بدعت‌گذار و مروج آیینی عرفانی بود و برای معرفی آیین خود، از هنر جذاب نقاشی و خوش‌نو‌یسی بهره گرفت.

 دشواری درک کیش مانوی، با اسطوره‏های پیچیده‏اش باعث شده که مانی‏ حرف‏های خود را در قالب کتاب مصوری به نام ارژنگ، ارایه کند تا در بین عامه مردم (کم سوادان و بی‏سوادان) نفوذ کند و در این کار موفق هم بود. چون ظرف مدت کوتاهی پیروان بسیاری گرد خود جمع کرد و آیین خود را تا آسیای صغیر و بیزانس و از سمت شرق تا آسیای مرکزی و سر حدات‏ غربی چین گسترش داد. ارژنگ چندین قرن کارکرد آیینی داشت تا اینکه در قرن پنجم هجری به دست متعصبان غزنوی از بین رفت. مانی کتاب‏های دیگری نیز دارد.

تذهیب کاری و تزیینات کتاب‏های مذهبی نزد مانویان رواج بسیار داشته و در حقیقت صحنه‏ای از نمایش آزادسازی نور به شمار می‏رفته است. از مشخصات بارز کتاب‏آرایی مانوی استفاده از فلز طلا در تزیینات و حاشیه‏ها و جلد کتاب برای نمایش روشنایی بوده است. هم‌چنین، تزیین و نوشته‏ها در کتب مانوی، آن‌ها را خاص و منحصر به فرد نموده است. وجه بارز و مختص مانوی‏ها در ارایه‏ کتاب‏هایشان ارتباط بسیار نزدیک بین نوشته و تصویر است، چرا که مانی فراتر از زمان خود دریافته‏ بود که چگونه کلمه و تصویر را به هم آمیزد و آن را در جهت تبلیغ آیین‏اش به کار گیرد.

به‏طور اجمالی از مشخصات کتاب‏آرایی مانویان می‏توان به موارد زیر اشاره کرد:

-تنوع آثار و دست‏نوشته‏های مانوی به زبان‏های مختلف از جمله: دست‏نوشته‏های قبطی،فارسی‏ میانه و پارتی، سغدی، چینی، ترکی (اویغوری) و نظایر آنها.

-انتشار نور به سبب بیان نور الاهی بر تمامی کاینات.

-ارتباط مرتبط بین متن و نگاره و ترکیب منسجم نوشته و تصویر به منظور بیان پیامی واحد در ذهن بیننده

-قطع‏های بزرگ نسخ دست‏نوشته‏ها و صحافی محکم و تزیینات

-جلد کتاب‏ها به‏عنوان بخش ذی قیمت کتاب نشان داده می‏شد. گوشه‏های جلد، اغلب با عاج یا چرم      لعاب داده و یا پوست گوساله پوشیده می‏شد.

-استفاده از فلز طلا در تزیینات و حاشیه‏ها و جلد کتاب

-جنس ورقی که بر روی آن می‏نوشتند، ابریشم، چرم و کاغذ بود.

-استفاده از نی و قلم‏مو به‏عنوان وسیله کتابت

-بزرگ‏تر نوشته شدن و بالاخص مزین نمودن حروف آغازین نوشته‏ها با یک شکل هنری یا تزیین خاص

-عنوان درشت و رنگی با گل‏ها و تزیینات اطراف آن و نقطه‏گذاری‏ها با رنگ‏های متضاد و به‏ صورت خط و نقطه

-دل‏انگیزتر نمودن نوشته‏ها با آوردن چند سطر رنگی، بیش‌تر به رنگ سرخ ارغوانی

-خوانایی نوشته‏ها و عنوان‏ها

-همخوانی تصویر و متن از نظر محتوایی

-دقت در تقسیم‏بندی و ترتیب نوشتن متون به منظور بیان نمودن اعتقاد به نظم و انسان کامل و عارف

—————————————

منابع:

-آموزگار، ژاله، تاریخ اساطیری ایران

-ابن ندیم،محمد بن اسحاق مانی (به روایت ابن ندیم) ،ترجمه: دکتر محسن ابو القاسمی

-اسماعیل‏پور، ابو القاسم، آیین گنوسی و مانوی و اسطوره آفرینش در آیین مانی در گفتاری در عرفان مانوی

-افشار شیرازی، احمد مانی و مانویت، تهران، انجمن ایران‏شناسی.

-اولانسی دیوید پژوهشی نو در میترا پرستی مریم امینی

-پوپ، آرتور، آشنایی با مینیاتور ایران، ترجمه: حسین نیر

-پوپ، آرتور،سیر تجویدی، اکبر نگاهی به هنر نقاشی ایران

-تفضلی، احمد مینوی خرد، تهران، نشر توس

-تقی‏زاده، سیدحسن مانی و دین او.

 حسین ابو الحسن جامعه‏شناسی دینی در شرق باستان

-دوشن گیمن،ژاک، اورمزد و اهریمن: ماجرای دوگانه باوری در عهد باستان، ترجمه: عباس باقری

-دو کره،فرانسوا، مانی و سنت مانوی. ترجمه: عباس باقری. تهران. فرزان روز.

-کلیم کایت، هانس یواخیم، هنر مانی. ترجمه: ابو القاسم اسماعیل‏پور،

-ویدن‏گرن،گیو مانی و تعلیمات او، ترجمه: دکتر نزهت اصفهانی،

-هامبی،لویی-ویلار،مونره‏دو ویدن‏گرن.گیو. هنر مانوی و زرتشتی،

-انی کاظمی

 —————————————-

این مطلب بدون ویرایش رادیو کوچه منتشر شده است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,