Saturday, 18 July 2015
28 September 2021
اتوبیوگرافی

«خاطره‌نویسی (حدیث نفس) زنان ایرانی»

2012 May 08

آن‌چه در این بخش می‌آید انتخابی از رادیو کوچه در بین رسانه‌ها است.

محمد ربوبی/ گردآوری

منبع: مدرسه فمینیستی

خاطره‌نویسی یکی از کهن‌ترین انواع ادبی است‌ که پای‌بند هیچ یک از انواع بیان ادبی نیست. نویسنده خاطره  از هر شیوه و ابزاری که در دست‌رس اوست برای روایت دیده‌ها و شنیده‌ها و بیان داستان زندگی و شرح روحیات و خلقیات و حالات درونی خویش سود می‌جوید. از این رو به دشواری می‌توان شکلی از صور ادبی و نوشتاری را در بای‌گانی تاریخ یافت که خاطره‌نگاری در قالب آن نیامده باشد.(۱)

با دست‌آوردهای عمده عصر روشن‌گری دو قرن اخیر، دوران شکوفایی خاطره‌نویسی در غرب آغاز می‌شود و به نوبه خود بر شیوه خاطره‌نگاری در ایران نیز تاثیر می‌گذارد و به تدریج آن را به یک نوع مشخص ادبی تبدیل می‌کند.(۲)

در ایران، در دوره ناصری، نوشتن خاطرات رواج گرفت. نویسندگان خاطرات، جملگی درباریان و شاهزادگان و رجال آن دوره بودند. تنها زنی که خاطراتش را در این دوره نوشت، تاج‌السطنه دختر ناصرالدین شاه بود که سال‌ها بعد منتشر شد. در آن زمان جز اشراف و روحانیون، سایر طبقات سواد خواندن و نوشتن نداشتند.

پس از دوران مشروطه به تدریج برخی زنان ایرانی که در خانواده‌های «اهل علم و ادب» نوشتن و خواندن فرا گرفتند و چندی بعد که دختران در دبستان‌های تازه تاسیس شده خواندن و نوشتن آموختند، به نوشتن خاطرات روی آوردند، ولی انتشار آن‌ها با موانع و محدودیت‌های اجتماعی و فرهنگی رو در رو بود. «هیچ زن سنتی محجوبه‌ای جزییات زندگی خصوصی خود را داوطلبانه به چاپ نرسانیده است. و البته این جای تعجب نیست. حجاب به مفهوم سنتی‌اش با حدیث نفس‌نویسی یا بهتر بگویم چاپ و پخش «محرمیات» تباین دارد. حدیث نفس‌نویسی، زن را از پرده‌ی استتار به در می‌آورد، در معرض تماشا می‌گذارد، و خواننده را از ورای دیوار و حجاب به اندرون رهنمون می‌شود. یعنی مرزهای سنتی را درمی‌نوردد و فاصله میان محرم و نامحرم را از میان برمی‌دارد. بی‌سبب نیست که اغلب قریب به اتفاق زنان محجوبه ترجیح داده‌اند که اگر هم متنی از آن‌ها به چاپ می‌رسد خود را در آن پنهان کنند… زنان ادیب ما هم اشتیاق چندانی نداشته‌اند که شرح زندگی خود را بنویسند، یا حتا درباره زندگی خصوصی خود به تفصیل صحبت کنند.(۳)

در ایران نخستین نشانه‌های حدیث نفس‌نویسی زنان اواسط قرن بیستم، زمانی است که شاه‌دخت شمس پهلوی خاطراتش را به صورت سلسله مقالات مفصلی در مجله  اطلاعات ماهیانه به چاپ رساند. جالب آن که «خاطرات والاحضرت شمس پهلوی» یک‌سره درباره رضا شاه پهلوی در آخرین روزهای زندگی در تبعید است.

هشت سال بعد، ملکه اعتضادی، بنیان گزار مجله بانوان ایران و فعال سیاسی، «اعترافات من» را به چاپ رساند. بلافاصله پس از او، بانو مهوش رقصنده و خواننده معروف زندگی سخت و نا متعارف خود را به رشته تحریر در آورد. گرچه خاطرات تاج‌السلطنه ا‌ز هر سه‌ی این آثار قدیمی‌تر است ولی چاپ آن به سال ۱۹۸۲، یعنی سه دهه بعد از نگارش آن صورت گرفت.» (۴)

از ششصد خاطره‌نویسی، صد جلد را زنان نوشته‌اند . قبل از انقلاب سه در صد به زنان تعلق داشت.

فهرست برخی از خاطراتی که زنان ایرانی نوشته و تاکنون منتشر شده پیش روی شماست. این فهرست کامل نیست، زیرا دست‌رسی به همه آن‌ها دشوار است. امید است که در آینده و به تدریج با هم‌کاری علاقه‌مندان در داخل و خارج کشور فهرست کاملی از این آثار تدوین شود.

۱ـ خاطرات تاج السطنه ( قدیمی ترین خاطره نویس ) اما  در سال ۱۹۸۲ چاپ شد . تهران

۲ـ زهرا میرخانی : سفرنامه گوهر مقصود ،( خاطرات دوره استبداد صغیر) ، تهران  ۱۳۸۱

۳ـ ملکه اعتضادی ( بنیان گزار مجله «  بانوی ایران »  و فعال سیاسی ): « اعترافات من »، تهران، ناشر؟  ۱۳۳۵

۴ـ مهوش :« رازکامیابی جنسی»  ، تهران ، ناشر ؟، ۱۳۳۶

۵ـ اشرف پهلوی: «چهره های در آینه»،  ناشر؟، بی تاریخ،  آمریکا

۶ـ ستاره فرمانفرماییان : دختری از ایران زمین ، تهران ۱۳۸۳

۷ـ شمس پهلوی : خاطراتش را به صورت سلسله مقالاتی در مجله اطلاعات ماهیانه به چاپ رسانید.

۸ـ فروغ شهاب :« شمارش معکوس ـ داستان کودکی من» ، لوس آنجلس ، نشر کتاب ۱۹۸۴

۹ـ پروین نوبخت: « ساعت شش، دریاچه مریوان » تهران ، سپهر، ۱۳۶۰

۱۰ـ سیمین بهبهانی: «آن مرد، مرد همراهم». تهران ، انتشارات زوار ۱۳۶۹

11- ور: «غروب جلال»، تهران، انتشارات رواق ۱۳۶۰

۱۲ـ فروغ فرخزاد: سفرنامه ایتالیا، نشریات داخل کشور .

۱۳ـ گلی ترقی :«خاطرات پراکنده » تهران ، انتنشارت باغ آینه ۱۳۷۱

۱۴ـ راضیه ابراهیم زاده: خاطرات یک زن توده ای، نشر مهر، ۱۳۷۳

۱۵ـ مهشید امیر شاهی :« در حضر» لوس آنجلس، شرکت کتاب  ۱۹۸۴

۱۶ـ مهشید امیر شاهی : « در سفر»  لوس آنجلس ، شرکت کتاب ۱۳۷۴

۱۷ـ هما سرشار : « در کوچه  پس کوچه های غربت» ، لوس آنجلس ، شرکت کتاب ، ۱۹۹۳

۱۸ـ مرضیه احمدی اسکویی :« خاطراتی از یک رفیق» سازمان چریکهای فدایی حلق، تهران ،۱۳۵۴

۱۹ـ اشرف دهقانی : « حماسه مقاومت » سازمان چریکهای فدایی خلق ،۱۳۵۷

۲۰ـ ثریا پهلوی( اسفندیاری ) : « قصر تنهایی » ، لندن ، مرکز نشر کتاب ، ۱۳۷۰

۲۱ـ مریم فیروز : چهره های درخشان ، تهران ۱۳۵۸

۲۲ـ مریم  فیروز( فرمانفرماییان ) : خاطرات مریم فیروز، تهران ، دیدگاه ۱۳۷۳

۲۳ـ مهرانگیز کار: گردنبند مقدس ، باران ، سوئد، ۲۰۰۲

۲۴ـ شهرنوش پارسی پور: خاطرات زندان، نشر باران ، سوئد ۱۹۹۶

۲۵ـ فریبا ثابت: یادهای زندان ، پاریس ، ۱۳۸۳

۲۶ـ طاهره باقرزاده: قدرت و دیگر هیچ ، ۱۳۷۲

۲۷ـ مریم نوری: در جستجوی رهایی: سوئد، ۱۳۸۴

۲۸ـ نوشابه امیری: از عشق و امید، پاریس ۱۳۸۰

۲۹ـ آزاده ایرانی : فریب خوردگان قرآن، پاریس ۱۳۷۹

۳۰ـ نسرین پرواز: زیر بوته لاله عباسی، انتشارات نسیم، استکهلم،۲۰۰۲

۳۱ـ هنگامه حاج حسین : چشم در چشم هیولا

۳۲ـ فاطمه پاکروان: خاطرات، تهران ۱۳۷۸

۳۳ـ ویدا حاجبی: داد و بیداد ، پاریس ،  ۱۳۸۳

۳۴ـ منیره برادران : حقیقت ساده. تشکل زنان ایرانی در هانوور( آلمان) ۱۳۷۱

۳۵ـ کتایون آذرلی : مصلوب ، انتشارات فروغ ، آلمان، ۱۳۸۰

۳۶ـ سودابه اردوان: یاد نگاره­های زندان، سوئد، ۱۳۸۲

۳۷ـ شهرزاد: و دراینجا دختران نمی میرند، پاریس، ۱۳۷۵

۳۸ـ میترا یوسفی: زمره های زیر درختان ریزفون …

۳۹ـ ماه منیر فرزانه: سرود پایداری ….

۴۰ـ مریم نوری: درجست و جوی رهایی …

۴۱ـ فرح پهلوی: کهن دیارا، امریکا، ۱۳۸۳

۴۲ـ فریبا مرزبان : مروری بر: تاریخ زنده ،  جلد اول، لندن،۱۳۸۴

۴۳ـ مرضیه حدیدچی( دباغ): خاطرات زندان، تهران ۱۳۸۲

۴۴ـ لیلی گلستان: حکایت حال، ۱۳۷۴

۴۵ـ مهرماه فرمانفرماییان: زیر نگاه پدر، تهران ۱۳۸۳

۴۶ـ پروین غفاری: تاسیاهی، دردام شاه، تهران ۱۳۷۶

۴۷ـ شهین حنانه : پشت دریچه ها ( گفتگو با همسران هنرمندان) تهران ۱۳۷۱

۴۸ـ مهین محتاج : ساعت چهار آنروز، تهران ۱۳۷۸

۴۹ـ ایران درودی : در فاصله دو نقطه ، تهران ، نشر نی، ۱۳۷۴

۵۰ـ اشرف پهلوی: تسلیم ناپذید، بی جا و بی ناشر، ۱۹۸۴

۵۱ـ شایسته سنجر: خاطرات یک همسر توده ای، زمانه، کالیفرنیا، ۱۹۹۳

۵۲ـ مریم نوری: درحستجوی رهایی، باران، سوئد، ۲۰۰۵

۵۳ـ توران میرهادی: مادر و خاطرات پنحاه سال زندگی در ایران، تهران

پانوشت‌ها:

۱ ـ  احمد اشرف: تاریخ، خاطره، افسانه . ایران نامه ، آمریکا،  سال چهاردهم، شماره ۴، ۱۳۷۵

۲ـ  همانجا

 ۳ ـ  فرزانه میلانی: تو خود حجاب خودی: زن و حدیث نفس نویسی درایران. ایران نامه، آمریکا، شماره ۴ـ ۱۳۷۵

۴ ـ  همانجا

منابع :

ـ  احمد اشرف : کتابشناسی خاطرات ایرانی ، همانجا .

ـ  مسعود درخشان: فهرست چند کتاب خاطرات، مجله  باران، ویژه خاطره نویسی؛ شماره ۸ و ۹، سوئد، ۱۳۸۴

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , ,