Saturday, 18 July 2015
24 September 2021
گردونه مهر

«اهمیت ایزدبانو آناهیتا در ایران باستان»

2012 May 08

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

نام «اردوی سورا»  (arәdvī sūra ) به معنی «رود نیرومند» با صفت دیگر این ایزدبانو یعنی «آناهیتا» (anāhita )  به معنی «بی عیب»  از منابع اوستایی شناخته شده است. منابع یونانی نیز از ایزدبانویی با نام «اناتیس» (Αναϊτις) یاد می‌کنند و او را با ایزدبانوهای «آرتمیس» و «آفرودیت» یکی می‌انگارند. در کتیبه‌ی اردشیر دوم در شوش، اسم این ایزدبانو به صورت فارسی باستان «آناهتا» (Anahta) و در صورت اکدی آن «آناهیتو»  (a-na-aẖ-i-tu-) و در عیلامی به صورت «آناهی اودا»  (an-na-ẖi-ud-da)  آمده است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

آن‌گونه که در بخش پیشین اشاره شد، یشت پنجم اوستا به ستایش این ایزدبانو اختصاص دارد. به نظر متخصصان، این یشت از لحاظ محتوایی و زبانی به طور مشخص به دو بخش تقسیم می‌شود. در بخش نخست از بند 1-15  به ستایش، اهمیت و شکوه این ایزدبانو اختصاص دارد و از بند 16-83 به شماری از روی‌دادهایی می‌پردازد که از سوی ستایش‌گران او صورت می‌گیرد و ایزدبانو به درخواست آن‌ها یا پاسخ می‌دهد یا بی‌پاسخ می‌گذارد. در میان این ستایش‌گران نام اهورامزدا نیز در کنار نام پهلوانان و خدایان دیده می شود. از بند 84-89 به تاثیر کلی ایزدبانو بر امور کلی بدون نام بردن از اشخاص سخن می‌رود. اما در بخش دوم این یشت، یعنی از بند 90 تا آخر، نظم مشخصی از روی‌دادها دیده نمی‌شود. برای نمونه، در بند 90-95 پرسش‌های آیینی مطرح و در بند 97-118 دوباره تعدادی خواسته از او اظهار  و در بند 130 – 132 تنها به بیان یک درخواست می‌شود.  به طور کلی آناهیتا دو ویژگی عمده در این یشت از خود نشان می‌دهد: یکی ایزدبانوی باروری و دیگر یاری‌گر ایزدان و سروران و پهلوانان در هنگام کشمکش و نبرد. در ویژگی نخست او سرور و بخشنده‌ی رطوبت و به همین جهت با رویش گیاهی و نیز زایش به طور کلی مرتبط است. در بند 3- 4 او از کوه «هکر» سرچشمه می‌گیرد و به دریای «وروکشه» (دریای بی پایان) می‌ریزد. این کارکرد با بخش نخست نامش یعنی «اردوی» (arәdvī) پیوند دارد که با واژه هندی کهن «اردو»  ( ŗdū ) به معنی «رود، سیل» مرتبط است. در باورهای آریایی این ویژگی زایش که به آناهیتا نسبت داده‌اند در آتش هم هست، به همین جهت جای‌گاه این ایزدبانو در ستارگان است و از آن‌جاست که باران برمی‌آید. ویژگی‌های «اردوی سورا آناهیتا» را با ایزدبانوی بزرگ هندی «ساراسواتی» (sarasvatī) یکی می‌دانند.

قسمت دوم یعنی «سورا»  (Sūra) نیز در نام این ایزدبانو به معنی «نیرومند» است. پس در مجموع نام او «رود نیرومند پاک» می‌شود. «ژرژ دومزیل» در این نام، سه کنش ساختار سه گانه هند و اروپایی را می‌بیند. «کنش پاک که با طبقه شهریاری، کنش نیرومند که با طبقه ی جنگ‌آور و کنش رطوبت و آب که با تولید و باروری طبقه‌ی سوم مرتبط است…»  به همین دلیل، در کنش جنگ‌جویی آناهیتا با پهلوانان هم مربوط می‌شود و آنان ایزدبانو را برای پیروزی در جنگ می‌ستایند و درخواست یاری می‌کنند. همین امر توضیح می‌دهد که چرا اردشیر اول ساسانی پس از پیروزی، سر بریده‌ی دشمنان خود را در معبد آناهیتا در استخر می‌آویزد.

 شواهد زیادی برای ارتباط شاهان ساسانی با این ایزدبانو وجود دارد. برخی باستان‌شناسان با توجه به بررسی اصطلاح «هیربد» که نوعی آتش پریستار و لقب یک روحانی در منابع اوستایی است، این لقب را با انجمن‌های پرستنده‌ی «آناهیتا» و «وایو» مرتبط می‌دانند و بر این باور هستند که اینان با باورهای بسیار کهن پیش از انجمن زرتشتی مرتبط بوده‌اند. در آغاز حکومت ساسانی، «پاپک» روحانی آتش‌کده‌ی آناهیتا در استخر بوده است. منابع دوران اسلامی نیز پدر و پدربزرگ اردشیر ساسانی را روحانی آتش پریستار در معبد آناهیتای استخر می‌دانند. «نرسی اول» نیز خود را در کتیبه‌ی «پایکولی» پیرو آناهیتا می‌داند. در زمان «شاپور دوم» نیز بر اساس منابع سریانی طبق آیینی سر سروران مغلوب را به عنوان قربانی به معبد آناهیتا می‌بردند. نام آناهیتا در این منابع «نانای»  (nanai) ذکر شده است و می‌توان آن را ساختی فرعی از نام «آناهیتا» قلمداد کرد.

در دوران ساسانی اثری از آیین‌های پرستش آناهیتا در منابع دیده نمی‌شود، تنها در اواخر این دوران در سنگ نگاره خسروپرویز در طاق بستان از نگاره‌ی آناهیتا اثری می‌بینیم. برخی باستان‌شناسان این مسئله را کوشش جدی موبدان در پس راندن آیین‌های آناهیتا به پس زمینه می‌دانند. در واقع با آن‌که منابع ارمنی و سریانی گزارش‌های بسیاری از زمان ساسانیان در اختیار می‌گذارند، اما از قرن پنجم میلادی هیچ یک، ازایزدبانوی آناهیتا در زندگی دینی ایرانیان توصیف نمی‌کنند. منابع ارمنی صورت «آناهیت»  (Anahit) را در باورهای خودشان از زمان‌های پیش‌تر می‌شناسند. در منابع پس از اسلام نیز تنها تاریخ طبری است که نام «آناهید» را یاد کرده است.

منبع:

– مقاله «اردوی سور آناهیتا و آتش‌کده‌ها» نوشته بهار مختاریان

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , ,