Saturday, 18 July 2015
18 September 2021
گردونه مهر

«اسطوره هوم یا گیاه زرین»

2012 May 15

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

واژه «هوم» که در زبان اوستایی «هومه»  (haoma)و در هندی باستان «سومه»(soma)  خوانده می‌شود، خدایی است که سلامتی و قدرت می‌دهد و  فرزندان و محصولات پر برکت را تامین می‌کند. «هوم» در واقع گیاهی زرین است که از عصاره آن نوشیدنی به همین نام به دست می‌آوردند و در انجمن‌های مهرپرستی بسیار مورد احترام بوده است. این احترام و تقدس اگرچه در آغاز ظهور «زرتشت» به دلیل مخالفت وی با آن کم‌رنگ شد، به موجب آن‌چه از اوستا دریافت می‌شود، اما بعدها به وسیله زرتشتیان دوباره تقدس و احترام خود را بازیافت به گونه‌ای که در اوستای کنونی یشتی به نام این گیاه اختصاص دارد و در یشت‌های دیگر نیز به نیکی از آن یاد شده است. در اوستا آمده است که خداوندگار هنر، «هوم» را بر «البرز کوه» نشانده است و مرغی پاک و آزموده آن را به هرسو می‌پراکند. از مطالب «هوم یشت» دریافت می‌شود که عصاره گیاه «هوم» را در مراسم آیینی هم‌راه با نیایش‌های ویژه می‌نوشیدند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در اوستا، بنیان‌گذار آیین «هوم»، «ویونگهان» پدر «جمشید» دانسته شده و پاداش او به جهت بنیان نهادن چنین آیینی، جمشید بوده است که از ایزدان خورشیدی و به تعبیری دیگر گونه‌ای انسان مهری است.

بنابراین اسطوره بنیان نهادن شراب نیز که به جمشید منسوب است، می‌تواند با آیین افشردن «هوم» و به دست آوردن نوشیدنی آیینی در پیوند باشد. از مطالب هوم یشت دریافت می‌شود که نوشیدن عصاره‌ی این گیاه مقدس تنها برای لذت بردن جسم نبوده است. فشرده‌ی این گیاه که نوشیدنی فرح انگیزی بوده، به بخشی از نیازهای انسانی پاسخ می‌داده و جنگ‌جویان را برمی‌انگیخته است تا در میدان نبرد شجاعانه بجنگند و از کارزارهای مهیب نهراسند. به موبدان، خردمندی و آگاهی می‌بخشیده تا در هنگام نیاز به پادشاهان یاری رسانده‌، حوادث آینده را برای ایشان پیش‌گویی کنند. بر اساس اوستا و متون پهلوی، «هوم» در اشکال گوناگونی متجلی شده است از جمله: گیاه زرین، که در «بندهشن» دور کننده‌ی مرگ و سرور گیاهان معرفی شده است.

آشامیدنی و شیره‌ی سکر‌آور، که ایرانیان کهن در مراسم دینی خود از این نوشیدنی بهره می‌بردند و بدین گونه روحیه نیرومندی و شادابی خود را تقویت می‌کردند

آشامیدنی و شیره‌ی سکر‌آور، که ایرانیان کهن در مراسم دینی خود از این نوشیدنی بهره می‌بردند و بدین گونه روحیه نیرومندی و شادابی خود را تقویت می‌کردند. بنابر آن‌چه در کتاب «آیین مهر» آمده، اجرای آیین «هوم نوشی» و دست یافتن به حالت بیخودی و خلسه، هم‌راه با سماع آیینی بوده است. در «میتراییسم» نیز هنگام اجرای آداب ویژه و در مراسم تشرف، نان مقدس را هم‌راه نوشیدنی سکرآور می‌خوردند، با این توضیح که در مغرب زمین «هوم» مقدس شناخته شده نبود و به همین دلیل به جای شیره‌ی «هوم»، شراب به کار می‌بردند.

به شکل مرد، که به موجب «هوم یشت»، زمانی که «زرتشت» پیرامون آتش را پاک می‌کرد و «گات‌ها» را می‌سرود، «هوم» نزد او آمد و زرتشت از او پرسید: «ای مردی که با جان تاب‌ناک و جاودانه‌ی خود زیباترین پیکره می‌نمایی، کیستی؟» و «هوم» پاسخ داد: «من هوم، دور دارنده‌ی مرگم.»

به شکل ایزد، که در واقع نماد و نگه‌بان گیاه «هوم» است که به دو صورت «هومه» در اوستا و «سومه» در «وداها» دیده می‌شود و از ایزدان مشترک هند و ایرانی به شمار می‌آید. سروده‌های «هوم یشت» نشان می‌دهد که نیایش‌های مربوط به او شایسته‌ی ایزدان بوده است و او را در مرتبه ایزدان معرفی می‌کند.

«هوم» در «شاه‌نامه فردوسی» تنها یک بار و آن هم در هیت مردی پشمینه پوش و زاهد ظاهر می‌شود. او زمانی که در پرستش‌گاه خود مشغول پرستش و ستایش یزدان بود، از درون غاری صدای ناله‌ای می‌شنود و چون می‌فهمد که صاحب آه و ناله «افراسیاب» است، برای گرفتار ساختن او می‌شتابد و با «زنار» خود بازوی او را می‌بندد، «افراسیاب» با ترفندی از چنگ «هوم» رها می‌شود اما آزادی او اندکی بیش طول نمی‌کشد و با رسیدن «کی‌خسرو» به کنار دریای «چی‌چست»، با چاره اندیشی «هوم» دیگر بار گرفتار می‌شود و این بار نیز «هوم» است که زنار خویش بر گردن افراسیاب می‌افکند و پس از سپردن او به دست «کی‌خسرو» ناپدید می‌شود. جالب است که وقتی «کاووس شاه» و «کی‌خسرو»، «هوم» را می‌بینند بر او آفرین می‌خوانند و «کاووس» از میان سایر ویژگی‌ها، دانش و نیرومندی او را ستایش می‌کند:

چنین گفت با هوم، کاووس شاه                          به یزدان سپاس و بدویم پناه

که دیدم رخ مرد یزدان پرست                              توانا و با دانش و زوردست

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , ,