Saturday, 18 July 2015
18 September 2021
زن ایرانی

«زنان عکاس و روزنامه‌نگار عهد ناصری»

2012 May 15

سایه کوثری/ رادیو کوچه

«عزت ملک خانم» یا «اشرف‌السلطنه» را برخی نخستین زن مطبوعات ایران خوانده‌اند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

فرید قاسمی‌، پژوهش‌گر تاریخ مطبوعات ایران در کتاب مطبوعات ایرانی خود درباره عزت ملک خانم می‌گوید: «اولین زن مطبوعات ایران عزت ملک‌ خانم دختر امام‌قلی میرزای عماد‌الدوله دولتشاهی است که در سال ۱۲۸۸هجری قمری به عقد محمد حسن خان صنیع‌الدوله (اعتماد‌السلطنه‌) درآمد و از سال۱۳۰۶ ملقب به اشرف‌السلطنه شد.

‌آن‌چنان که در برخی منابع نوشته‌اند همسر اشرف‌السلطنه در دوران ۲۵ سال زندگی مشترک با او در مطبوعات فعالیت داشت و مدیر ۹ نشریه بود، آن‌چنان که نامش به عنوان نخستین وزیر انطباعات در تاریخ به ثبت رسید‌ه است، در این مدت اشرف‌السلطنه با او هم‌کاری کرد و حتا بیش‌تر آن‌چه به عنوان روزنامه خاطرات اعتماد‌السلطنه بر جای مانده است‌، از زبان اعتماد‌السلطنه ولی به قلم اشرف‌السلطنه است و عجیب نیست که آثار دیگری نیز نوشته او باشد.

از سویی نقش عزت ملک خانم در تاریخ عکاسی ایران هم انکارناپذیر است و او را به عنوان اولین عکاس زن ایران هم می‌شناسند. اعتمادالسلطنه همسر او در کتاب خود، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه که شامل وقایع چهل سال زندگی پر ماجرای او در دربار ناصرالدین شاه است، بارها به عکاسی همسرش اشاره کرده است. شرح روشن‌گری را نیز یکی از بستگان اشرف‌السلطنه در مقدمه چاپ‌های بعدی این کتاب در معرفی اشرف‌السلطنه و فعالیت‌های او از جمله عکاسی نوشته است.

نخستین عکاسان زن ایرانی را باید در میان زنان حرم‌سرای ناصرالدین شاه قاجار که خود شیفته این فن بود جست‌وجو کرد. در برخی از آلبوم‌های ناصری که در آلبوم خانه کاخ گلستان موجود است، آثاری از این زنان عکاس که به طور تفننی به عکاسی می‌‌پرداخته‌اند دیده می‌‌شود. اما نخستین زن ایرانی که به صراحت بر عکاسی او اشاره رفته، عزت ملک خانم ملقب به اشرف‌السلطنه همسر محمد حسن خان اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات دوران ناصری است که عکاسی را از شاه‌زاده محمدمیرزا پسر عموی خود فرا گرفته است.

از دیگر عکاسان زن ایرانی می‌‌توان به زنان خانواده معیر‌الممالک اشاره کرد که به لحاظ آشنایی معیر و دارا بودن عکاس‌خانه‌ای مجهز در منزل شخصی امکان عکس‌برداری توسط زنان وی فراهم بوده است. دو تن از زنان دوران ناصری نیز به نام‌های فاطمه سلطان خانم همسر میرزا حسنعلی عکاس و عذرا خانم همسر آقا یوسف عکاس که از عکاس‌باشی‌های شاه بوده‌اند به عکاسی می‌‌پرداخته‌اند. همسر و دختر آنتوان خان سوریوگین، عکاس نام‌دار دوران ناصری تا رضا شاه را نیز باید در شمار نخستین زنان عکاس در ایران به حساب آورد.

اما دیگر محققان ایرانی معمولن از بی بی خانم استرآبادی به عنوان یکی از نخستین زنان روزنامه‌نگار ایرانی یاد می‌کنند و معمولن به اشرف‌السلطنه اشاره‌ای نمی‌کنند. بی بی خانم اشرف‌السلطنه در زمان مشروطه در روزنامه‌های حبل‌المتین، تمدن و نشریه مجلس مقاله می‌نوشت. اگر روزنامه‌های مشروطه را بررسی کنیم با نام بی بی زیر مقاله‌ها روبه‌رو می‌شویم که همان بی‌بی خانم استرآبادی است. از بی‌بی خانم استر آبادی مطالب زیادی در دست نیست و چند مطلب به جا مانده از او بیش‌تر بر آموزش دختران تمرکز دارد.

درباره زندگی شخصی اشرف‌السلطنه که برخی محققان او را نخستین روزنامه‌نگار زن ایران می‌دانند در تاریخ می‌نویسند: «وی در زمان حکم‌رانی پدرش در کرمانشاهان متولد شد و در جوانی به اعتمادالسلطنه که در آن هنگام میرزاحسن خان پیش‌خدمت شاه بود شوهر کرده و به تهران آمد. چون اولاد نداشت عمر خود را بیش‌تر به مطالعه کتاب می‏گذرانید. به تاریخ و طب خیلی مایل بود. به علت زندگی با اعتمادالسلطنه از سیاست دربار ایران و اتفاقات مملکت و روابط با خارجه خوب مطلع بود.

در هنرهای زنانه و کارهای خانه از آشپزی و خیاطی و غیره استاد و صاحب سلیقه بود. در حرم‌خانه ناصرالدین شاه و در حضور شاه رفتاری تا حدی گستاخانه داشت. زبان فرانسه را قدری نزد شوهرش آموخته بود به سفر میل نداشت. به ساز و آواز مطلقن مایل نبود ولی شطرنج و نرد را خوب بازی می‏کرد. عکس‌های قشنگ برمی‏داشت. عکاسی را نزد مرحوم شاه‌زاده سلطان محمد میرزا، یمن‏الدوله آموخته بود. دو مرتبه به عتبات عالیات مشرف، در اواخر عمر از راه اسلامبول به مکه معظمه مشرف شد و جمعی را هم‌راه برده و قریب دو هزار تومان خرج کرد.»

اشرف‌السلطنه بیست‌و‌پنج سال هم‌راه شوهرش گرداننده نشریات دوره ناصری بود و پس از مرگ شوهرش همه املاک او به جز کتاب‌های خطیش را فروخت و به مشهد رفت و کتاب‌ها را به کتاب‌خانه آستان قدس رضوی اهدا کرد. به گفته مورخان به نظر می‌رسد در ۵۳ سالگی از دنیا رفته باشد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , ,