Saturday, 18 July 2015
24 September 2021
پارس‌نامه- قدیمی‌ترین مسجد ایران

«مسجد تاریخانه دامغان»

2012 June 04

امیر و کاملیا‌/ رادیو کوچه

«مسجد تاریخانه» واقع در جنوب شرقی شهر تاریخی دامغان یکی از نمونه‌های کهن مساجد اولیه در ایران و از قدیمی‌ترین بناهای پس از اسلام است که شیوه‌های معماری ساسانی را در خود حفظ کرده، اگرچه نوشته‌ای که تعیین کننده تاریخ بنای آن باشد، وجود ندارد ولی «گدار» به استناد مطالعات تطبیقی در زمینه سبک معماری و شیوه‌های ساختاری تاریخ میانه سده دوم هجری را برای آن پیشنهاد کرده است. اهمیت این بنا به خاطر امتزاج سبک عربی، اسلامی و اسلوب و معماری عهد ساسانی، پارتی ایرانی است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در وجه تسمیه این بنا گفته‌اند که «تاری» در ترکی به معنای «خدا»ست و تاریخانه یعنی «خدای خانه». عده‌ای بر این باورند که این مسجد قبلن آتش‌کده بوده و پس از تسلط اعراب‌، آن را «ناری‌خانه» خوانده‌اند و سپس به تاریخانه معروف شده است. در تاریخ معماری اسلامی در ایران آن‌چه در درجه اول اهمیت قرار دارد بنای مساجد است که می‌توان آن‌ها را به دو دسته تقسیم کرد:  مساجدی که با نقشه و طرح ساده معروف به طرح عربی ساخته و دوم مساجدی که به سبک و شیوه معماری اصیل ایرانی بنا شده است.

مهم‌ترین و برگزیده‌ترین نمونه موجود از مساجد دسته اول مسجد تاریخانه دامغان است. درباره تاریخانه و زمان ساخت بنای اولیه آن، صاحب‌نظران بسیاری بحث کرده‌اند. نویسنده «مرآه‌البلدان»، دستور ساخت تاریخانه را به علی‌بن ابی‌طالب نسبت داده و «آندره گدار»، تاریخ ساخت این بنا را اواسط قرن دوم هجری ذکر کرده است. «آرتور پوپ»، ساخته شدن این مسجد را بین سال‌های 130 تا 170 هجری دانسته و «محمد‌کریم پیرنیا» تاریخ ساخت آن را حدود 150 هجری می‌داند.

تاریخ ساخت آن قرن دوم هجری است و با وجود این‌که شیوه ساختمانی آن به شیوه عربی است اما طرز ساختمان ستون‌ها و نکاتی که در آجرکاری آن‌ها به کار بسته‌اند کاملن به شیوه معماری ایران در عهد ساسانیان صورت گرفته تا آن‌جا که به عقیده برخی مسجد تاریخانه یک بنای ساسانی است که پس از اشاعه اسلام تبدیل به مسجد شده است. طرح اصلی آن به سبک صحن مرکزی است‌، یک صحن بزرگ تقریبن چهارگو‌ش و در گرداگرد آن رواق‌هایی با طاق ضربی روی ستون‌های مدو‌ر.

دهانه طاقی که در مرکز رواق به سمت قبله قرار می‌گرفته‌، از دهانه‌های دیگر عریض‌تر و بلندتر ساخته شده و بیان‌گر مراحل اولیه شکل‌گیری ایوان در مساجد شبستانی ایران است. بدین ترتیب‌، علاوه بر تداوم سنت معماری دوره ساسانی‌، به مرکز جایی که محراب و منبر در آن قرار دارد، اهمیت خاصی داده شده است.

در سمت جنوب مسجد دو شبستان در طرفین آن قرار دارد، در هر شبستان که به طول ۱۴ و عرض ۱۲ متر است، سه ستون در سمت طول و سه ستون دیگر نیز در سمت عرض قرار داده شده که قطر هر ستون 1.5 متر است. آجرهایی که برای این ستون‌ها به کار رفته چهار گوش به طول و عرض 47 درصد و به قطر 9 درصد متر است و این ابعاد به خوبی اندازه آجرهای عهد ساسانی را به خاطر می‌آورد. در دو شبستان و ایوان به طور کلی ۱۸ ستون قرار دارد‌. در سمت چپ، نمای سه بعدی از کاخ سروستان به چشم می‌خورد و در سمت راست، نمایی از فضای شبستان جنوبی. در مسجد تاریخانه دامغان، همان گونه که دیده می‌شود، نحوه قرار گرفتن طاق‌ها بر ستون‌ها به وضوح متاثر از هنر ساسانی است.

مسجد تاریخانه دامغان‌، جز‌ نخستین مساجد ایران است که در آن، مناره ساخته شده است. این مناره  با مقطع چهارگوش مانند دیگر بناهای وابسته‌ای که در گوشه غربی مسجد وجود داشته که امروزه به طور کامل از بین رفته‌اند، 6.5 متر مربع وسعت داشته است. ساخت این مناره می‌تواند به تاثیر از مناره مساجد عراق باشد، هرچند ممکن است آن‌ها خود از معماری دوره ساسانی تاثیر پذیرفته باشند. در سمت شمال شرقی مسجد، در دوره سلجوقی‌، مناره دایره‌شکل دیگری ساخته شده که دارای کتیبه‌ای به خط کوفی مشتمل بر آیات قرآنی‌ بوده که به نام بانی آن، «بختیار»، فرزند محمد در تاریخ ۴۲۰ هجری نام‌گذاری شده است.

ارتفاع کنونی این مناره‌، ۲۶ متر است و ۸۶ پله دارد. محیط آن در پایین ۱۳ متر است که کم کم از آن کاسته می‌شود و در بالا به 8.6 متر می‌رسد. آجرهایی که در ساختمان این مناره به کار رفته‌، ۴ تا 4.5 سانتی‌متر قطر و ۲۲ سانتی‌متر طول دارند و آجرهای زیادی در تزیینات خارجی مصرف شده‌، در بخشی از شبستان جنوبی مسجد را می‌توان دید که طاق‌های آن به صورت اولیه حفظ شده و از نوع بیضوی  هستند که بیان‌گر تاثیرپذیری مسجد تاریخانه از ساختمان‌های ساسانی به ویژه کاخ‌های سروستان و فیروزآباد است. این بنا در قرن سیزدهم به طور کلی مورد بازسازی قرار گرفت .

این مسجد در 15 دی‌ماه 1310 توسط اداره کل باستان‌شناسی به شماره 80 به ثبت تاریخی رسیده است‌. پایه‌های عظیم تاریخانه که محکم‌تر از حد نیاز بنا است، اعتمادی بیش‌تر پدید می‌آورد. ضرب آرام طاق‌نماها‌، طاق‌های محکم که با سادگی و صرفه‌جویی طراحی شده، و ارتفاع کم‌تر ساختمان نسبت به بناهای دوره ساسانی که فروتنی اسلامی را نشان می‌دهد، همه در طرحی از نسبت‌های هماهنگ و اثری با وقار درآمیخته است. بدین‌سان‌، شکلی حاکی از هدف‌ها و بینش‌های تازه، مکمل عاطفی تاریخانه شده و اثر نوینی بر جای نهاده است. تاریخانه، یکی از اندک بناهای بازمانده از دوره شکل‌گیری هنر اسلامی است و این امر اهمیت آن را دو چندان می‌کند. متاسفانه، گفته می‌شود تاکنون پژوهش‌های چندانی پیرامون این اثر ارزنده صورت نگرفته  و همین مسئله،  بلاتکلیفی در مرمت این بنا را در پی داشته است.

منبع‌ها :

حقیقت(رفیع)، عبدالرفیع. تاریخ قومس.

رضاییان، فرزین. هفت رخ فرخ ایران.

برزین، پروین. مسجد تاریخانه دامغان، مسجدی از قرن دوم هجری

گنج‌نامه، دفتر ششم: مساجد،

سبک‌شناسی معماری ایرانی، محمد کریم پیرنیا،

معماری ایران، ا. پوپ، ترجمه غلامحسین صدری‌افشار،

دایره‌المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , ,