Saturday, 18 July 2015
25 September 2021

«فهم عوامانه از دموکراسی و سکولاریسم‌ و ضرورت جدی گرفتن آلترناتیو»

2012 July 02

 مطلب‌هایی که در این بخش تارنمای رادیو کوچه منتشر می‌شود یا انتخاب دبیر روز سایت و یا پیشنهاد دوستان رادیو است که می‌تواند از هر گروه یا دسته و یا مرامی باشد. نظر‌های مطرح شده در این بخش الزامن نظر رادیو کوچه نیست. اگر نقد و نظری بر نوشته‌های این بخش دارید می‌توانید برای ما ارسال کنید.

مهران امیراحمدی

منبع: قلم روز

این روزها مولفه‌ سکولاریسم و نسبت آن با دموکراسی بیش از پیش  مورد توجه رسانه‌های پر مخاطب فارسی قرار گرفته است اما آن‌چه مسلم است هنوز یک درک و فهم عوامانه‌ از دموکراسی‌، سکولاریسم و سایر مفاهیم سیاسی و جامعه شناختی‌ نه تنها در بین برخی اصحاب رسانه، بلکه در بین برخی از اکتیوست‌های سیاسی ما قابل مشاهده است که قطعن گذر سهل‌انگارانه ازاین فهم نادرست‌، سو‌تفاهماتی در افکار عمومی و ذهن مخاطبان به‌وجود خواهد آورد که در نهایت منجر به تسری مفاهیم غلط  و ترویج بد فهمی در سطح جامعه خواهد گشت. این را از این جهت بیان می‌کنم که حتا مجریان حرفه‌ای‌ در برخی از برنامه‌های پر‌مخاطب فارسی‌ عملن یک نظام سکولار را با یک نظام دموکراتیک متفاوت ‌و آن را در تقابل با آن  قرار می‌دهند‌. برخی نیز آن را با پسوند ستیزه‌جو  نسبت به دین، می‌آرایند.

به‌راستی آیا دموکراسی در تضاد با سکولاریسم است یا به موازات آن نوعی شیوه فرمان‌روایی محض است‌؟ یا تمام  دموکراسی‌های پویا در جهان معاصر از الزامی چون سکولاریسم، برخودارند؟‌ در کدام نقطه دنیا یک دموکراسی ریشه‌دار را می‌شناسید که بر سکولاریسم مبتنی نباشد؟ افزون بر آن آیا در حکومت‌های سکولار دموکرات، دین داران  بیش‌تر تحت کنترل و فشارند یا در حکومت‌های دینی چون ایران‌؟ آیا دین‌داران در دولت‌های سکولار نروژ، سوئد‌، دانمارک، ژاپن و ده‌ها نظام سکولار دموکراتیک درگوشه گوشه‌ این دنیا  آزادتر به آداب دینی خود عمل می‌کنند یا در نظام‌های دینی هم‌چون ولایت فقیه در ایران؟ آیا به واقع می‌توان یک دموکراسی غیر‌سکولار در گوشه‌ای از این کره خاکی مشاهده نمود‌؟ جالب این‌که  حتا دولت اسلام‌گرای ‌اردوغان نیز خود را پایبند به ارزش‌های سکولاریستی معرفی می‌کند. تجربه تاریخی نشان داده است که هیچ نظام دینی ‌حتا به‌طور نسبی در ظرف دموکراسی نگنجیده در حالی‌که تمام دموکراسی‌های پویا از مولفه‌ سکولاریسم به عنوان یکی از قوام‌دهندگان دموکراسی‌ بهره می‌برند. متاسفانه در تقابل قراردادن ناشیانه‌ سکولاریسم و دموکراسی و دادن نسبت‌هایی چون ستیزه‌جو به آن موجب می‌شود تا بخش وسیعی از جامعه برداشت غلطی از این روی‌کرد داشته باشند. این بد‌فهمی فقط مختص سکولاریسم نیست بلکه برخی هنوز درک درستی از دموکراسی ‌هم نداشته و ندارند‌. برای مثال دوستان‌ این مولفه را هم‌چنان هدف می‌انگارند  غافل از این‌که دموکراسی یک فرایند و یا ابزاری است برای رسیدن به اهدافی عام و خاص و آن اهداف اجمالا چیزی نیستند جز به کمال رساندن حقوق فردی و جمعی انسان در یک بستر سیاسی‌– مدنی- اقتصادی… که  مبتنی بر خواست همگانی است‌. اگرچه برداشت‌ها و تعاریف متعددی از دموکراسی وجود دارد اما غایت دموکراسی این است.

 تاسف‌بار‌تر این‌که هنوز دوستان با نگاه ریاضی و کمی به دموکراسی می‌نگرند و تعبیر‌شان از آن، حاکمیت اکثریت بر اقلیت است. ‌در حالی‌که هدف انگاری دموکراسی، آن هم بر مبنای نگاه ریاضی و بدون  الزامات  کیفی  موجب می‌گردد تا دموکراسی مفهموم نظری و عملیاتی خود را از دست داده و به دموکراسی عددی تعبیر گردد که عمومن فاقد استانداردهای راهبردی است‌. به نظرمی‌رسد منظری که دموکراسی را هدف می‌پندارد، در نهایت منتهی به چنین روی‌کردی گردد. این درحالی است که دموکراسی در واقع هدف نیست‌، بلکه ابزاری است برای رسین به هدف. این را از این جهت گفتم که هدف پنداشتن دموکراسی موجب می‌شود تا همگان بر این باور باشند که جامعه بدون هیچ الزامی و فقط بر اساس‌ نگاه ریاضی می تواند  فردیت انسان را نادیده بگیرد.اشتباه نکنید این یک نگاه لیبرالی به این مساله نیست  و شاید حتی بتوان از منظر نظرات جمع باورانه و سوسیالیستی  بهتر به آن نگریست چرا که آسیب به فردیت انسان در نهایت به آسیب اجتماعی منجر خواهد شد و اتفاقا از منظر سوسیالیسم این ایده باید جدی تر گرفته شود. در واقع هدف انگاشتن دموکراسی  به “کمیت باوری ” می انجامد چرا که عموما عوام  از دموکراسی  حاکمیت اکثریت بر اقلیت  را  درک می کنند .این رویکرد موجب می شود تا مفرهایی همیشه برای بازگشت و باز تولید استبداد وجود داشته باشد .به دیگر سخن  نگاه جانبدارانه به کمیت دموکراسی، راه را برای  امتداد یافتگی دیکتاتوری فراهم می سازد . تجربه یکی دو قرن اخیر چه در اروپا و چه در ایران و یا سایر نقاط دنیا چنین فرضیه ای را بیش از پیش اثبات می کند. نگاه عددی به دموکراسی باعث می شود تا عوام فریبان سیاسی با تحریک احساسات ملی یا مذهبی و یا سایر خصایص مشترک جمعی ، آرای اکثریت را بدست آورده وبا تسلط بر قدرت سیاسی، فرایندی را که  از طریق آن، به قدرت رسیده اند، نابود گردانند. اتفاقا در خاورمیانه این امر محتمل تر است تا سایر نقاط توسعه یافته تر. محمد مرسی رئیس جمهوری فعلی مصر که به نمایندگی از اخوان المسلمین به قدرت رسیده، درست از قبل چنین نگاهی پیروز انتخابات گشته است و قطعا در آینده ای نه چندان دور شاهد آن خواهیم بود که چگونه فراکرد دموکراسی و موازین حقوق بشری در نظام پوپولیستی – مذهبی مصر کنونی  به ورطهء واپسگرایی راهی خواهد گشت . سرنوشت مصر یک فرضیه نیمه اثبات شده است اما خود جمهوری اسلامی  مصداق  اثبات گشتهء این فرضیه است که هیچکس توان رد آن را ندارد. اتفاقا هیتلر هم از قبل چنین منظری  در ابتدای قرن بیستم  در اروپا به قدرت رسید. یعنی بر اساس دموکراسی عددی صرف، بنیانگذار یک نظام فاشیستی مبتنی بر نژادپرستی افراطی درآلمان گشت . چنین رویکردی به ویژه بعد ازهر انقلابی و یا سرنگونی هر نوع حکومتی  محتمل است .در چنین شیوه هایی، برندگان نهایی  که از طریق مشروع و غیر مشروع برنده کرسی قدرت می شوند شاخص اصلی پیروزی خود را کمیت معرفی می کنند به عبارت دیگر این کمیت است که ملاک برتری قرار می گیرد نه کیفیت.

برای اینکه نقص اساسی چنین نگرشی مشخص گردد به مثال پیش رو توجه کنید: اگر دولتی یا مجلسی که از طریق دموکراسی عددی بر روی کار آید و بنا بر مشروعیتی که از رای دهندگان خود می گیرد قانونی تصویب و اجرا کند که  خارج شوندگان از دین رسمی کشور محکوم به اعدامند آیا این رویه به سعادت اجتماعی و فردی  رای دهنگان کمک می کند؟ پس حقوق فردی در اینجا چه جایگاهی دارد؟ شاید طرفداران بی چون چرای دموکراسی عددی بر این باور باشند که اگر جامعه از چنین تصمیمی  زیان کند ،قطعا در انتخابات بعدی می تواند نظر و انتخابی دیگر را ابراز و القا کند اما حقوق فردی این همه  انسان چه می شود؟ آیا جمع  به لحاظ اخلاقی اجازه دارد حقوق فردی شهروندان را فقط بواسطه کمیت برتر حتی در یک دوره چهار ساله،ضایع کند و یا  فردیت انسان باید آزمایشگاه جمع تصور شود؟ مثال دیگر در باره ونزوئلا پررنگ تر می گردد .در جمهوری های سکولار دموکرات معمول است که رئیس جمهور فقط می تواند در دو دوره متوالی کاندید ریاست جمهور گردد اما در ونزوئلا هوگو چاوز  درست  با تکیه بر دموکراسی عددی  و با توجیه اینکه اکثریت  مردم خواهان  تغییر قانون انتخابات هستند طی یک رفراندوم نمایشی ،الزام و محدودیت دو دوره ای انتخابات را لغو کرده و عملا برای بار سوم کاندید انتخابات و در نهایت برنده آن شد و تا کنون مثل یک امپراطور بر ونزوئلا حکومت می کند. و البته در یاری رساندن به حکومت مردم ستیز ایران نیز بی هیچ ابایی ندارد.

ازاین روست که باید از هدف انگاری دموکراسی  و حرکت به سمت دموکراسی عددی اجتناب کرد  چرا که برداشت عمومی مردم از دموکراسی، حاکمیت اکثریت بر اقلیت است.این نگرش تنها مختص جامعه ایرانی نیست حتی درغرب نیز  بعضا چنین برداشتی ازآن می شود. اما در جوامع توسعه یافته مثل فرانسه  روشنفکران و نخبگان سیاسی  الزاماتی کیفی بر دموکراسی نهاده اند که کمتر ماندگاری آن  تهدید شود، همچون سکولاریسم و یا به تعبیر فرانسوی ها لائیتیسه و یا مبانی شناخته شده دیگر حقوق بشری.

و اما حرف آخر:

تمام این قضایا را از این جهت بیان کردم که هر جامعه ای به خصوص جوامع کمتر توسعه یافته ظرفیت بالایی برای تحت تاثیر قرار گرفتن از جریان های عوام فریبانه سیاسی دارند که با تحریک احساسات جمعی مردم ، مفرهای باز تولید استبداد را به شکلی زیرکانه برای خود، باز خواهند گذاشت.از اینرو باید مولفهء آلترناتیو حد اقل در این باب جدی گرفته شود که عقلای اپوزوسیون منطقی تر به آینده ایران بعد از جمهوری اسلامی بنگرند تا شاهد تکرار اتفاقات مشابه نگردیم.به نظر می رسد اپوزیسیون بیش از هر چیز باید بر یک آلترناتیو عقلائی تمرکز کرده تا آینده ایران کمتر تحت تاثیر احساسات عوام گرایانه قرار گیرد. ناگفته نماند که انقلاب ایران در سال 57 ازاین رو به این سمت گرایید که همگان فقط می خواستند تا رژیم شاهنشاهی سقوط کند.یعنی هدف اصلی  سقوط رژیم بود وبه آینده و واقعیات پیش رو عنایت نداشتند. اتفاقا روشنفکران ما بیش از دیگران در این دام افتادند  در نتیجه انقلاب اجتناب ناپذیر و به حق مردم ایران به سمتی دیگر که مبتنی بر ارزش های واپس گرایانه بود سوق پیدا کرد .در واقع یک آلترناتیو واقع گرا  و سکولار دموکرات هیچگاه برای آینده ایران پیش بینی نشده بود.مصر کنونی نیز درست در همین مسیر گام برداشته است اگرچه روشنفکران مصری و آزادیخواهان مصری واقع گراتر از همتایان ایرانی خود هستند ولی به رغم این هشیاری نسبی باز شاهد آنیم که جریان پوپولیستی بر جریان تجدد طلب غلبه می کند . بنابراین  بایستی از انقلاب سال پنجاه هفت و شرایط کنونی خاورمیانه به خصوص سرنوشت مصر که قلب تپنده کشورهای عربی است  مشق  مضاعف کرده  و بیش از پیش به مولفهء آلترناتیو بیاندیشیم. یاد مان باشد اصولا غرب چندان رغبتی به روی کار آمدن حکومت های غیر مذهبی و سکولار دموکرات در خاورمیانه ندارد.تا آنجا که شواهد نشان می دهد  این نیروهای مذهبی هستند که در منطقه خاورمیانه در سال های اخیر به قدرت رسیده اند و جالب اینکه همیشه مورد حمایت نیروهای غربی بوده اند. مالکی،حامد کرزای،مرسی در مصر، و اساسا  چرا دور برویم  خود جمهوری اسلامی که با چراغ سبز غرب آن هم برای جلوگیری از نفوذ کمونیسم، از دل چنین نگرشی در سی اند سال پیش  سر بر آورد.از دیگر حکومت های مذهبی می توان از نظام حاکم بر عربستان نام برد که تنها در چند سال اخیر  زنان توانسته اند حق داشتن شناسنامه را به دست آورند. البته دولت اسلام گرای اردوغان نیز از حمایت غرب بی بهره نبوده است. بنابراین اپوزیسیون سکولار دموکرات باید متوجه این نکته باشد که طرفداران اسلام رحمانی بیش از پیش در نگاه غربیان عزیزند و غرب در به قدرت رسیدن این گروه قطعا  از هیچ کوششی دریغ نخواهد کرد.  این جاست که مساله آلترناتیو برای اپوزوسیون سکولار دموکرات باید جدی گرفته شود تا مجال به قدرت رسیدن یک جریان مذهبی  با شعار های عوام فریبانه،بار دیگر در آینده ایران فراهم نیاید.

 ………………………………….

این مطلب بدون ویرایش رادیو کوچه منتشر شده است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , ,