Saturday, 18 July 2015
23 September 2021
زن ایرانی- زنان در دوران صفویه

«زنان هم‌چنان در پس پرده‌ها»

2012 July 03

سایه کوثری/ رادیو کوچه

پیش از این نیز گفته بودیم که زن ایرانی در دوران پس از اسلام با وجود تغییر وضعیت و اعمال محدودیت‌های فراوان علیه او، باز هم شرایط مختلفی را تجربه کرده و بنا به نگرش و منش حاکمان فاصله میان نقطه آزادی نسبی و اسارت را مدام می‌پیموده است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

به عنوان مثال در دوران صفویه با وجود مشی مشابه پادشاهان صفوی در مورد زنان آنان وضعیت‌های مختلفی را تجربه کردند، گاه هم‌چون دوره‌ ابتدایی حکومت صفویه زنان حرم‌سرا حتا در جنگ‌ها نیز حضور داشته و آزادانه با امرا و درباریان مراوده داشتند و در جلسات درباری شرکت می‌کردند و با اجازه شاه از حرم خارج شده و در شهر تردد می‌کردند، گاه نیز هم‌چون دوره شاه عباس زنان حرم‌سرا محدودیت‌های بسیار داشتند. نه در جلساتی که مردان حضور داشتند، بودند و نه در شهر تردد داشتند و تنها ارتباط‌شان با دنیای بیرون از طریق خواجه سرایان بود.

می‌گویند تنها یک زن در دوره شاه عباس اول وضعیتی متفاوت داشت و آن «زینب بیگم»، عمه شاه عباس بود که هم در سیاست دخالت می‌کرد و هم در جلسات دربار حضور می‌یافت.

نفوذ زینب بیگم در شاه عباس به حدی بود که امرای محلی که مورد غضب شاه بودند برای شفاعت به این زن متوسل می‌شدند. شاه عباس حتا در مورد سیاست خارجی نیز بسیار از راه‌نمایی‌های او استفاده می‌کرده است.

زینب بیگم مسوول اداره حرم‌سرا بود و حتا در شوراهای نظامی شرکت می‌کرد اما پس از چند سال با برادرزاده‌اش اختلاف پیدا کرد و شاه عباس او را به قزوین فرستاد هرچند پس از مدتی دوباره به اصفهان برگشت.

گرچه زنان در دوره شاه عباس اول منزوی و مطرود از اجتماع بودند در عوض خواجه سرایان نفوذ بسیار داشتند که می‌گویند دلیل اصلی آن قحط‌الرجال بوده است.

شاه عباس دوم هم بسیار بدبین بوده و شاه‌زاده‌ها را در حرم نگه می‌داشت و در عوض به خواجه سرایان قدرت می‌داد تا جایی که بسیاری از مناصب کلیدی را به آنان می‌سپرد.

با روی کار آمدن صفی میرزا که به نام شاه سلیمان به حکومت رسید و طبعی زنانه داشت و به جز به می‌گساری و زن‌بارگی فکر نمی‌کرد، وضعیت زنان دربار بدتر از پیش شد.

شاه سلیمان در سال‌های آخر حکومتش یکسره به حرم پناه برد عده‌ای این امر را به دلیل بدبینی وی نسبت به امرا و رجال می‌دانند. به هر علتی، وی به امورحکومت بی‌رغبت بود و در آن‌جا شورایی متشکل از مادرش، خواجه سرایان بزرگ و زنان سوگلی‌اش تشکیل داد که گرچه رسمی نبود اما تصمیمات مهم در این شورا گرفته می‌شد و اعتبارش از شورای وزیران بیش‌تر بود.

خواجه سرایان در این دوره تنها راه ارتباطی حرم با محیط بیرون بودند و به همین دلیل قدرت بسیار یافتند.

مادر شاه مقتدرترین زن این دوره بود. وی در زمان خشک‌سالی با اقداماتش باعث شد امور مالی تحت کنترل در بیاید و جلوی خالی شدن خزانه را گرفت. این زن در عزل و نصب‌ها نیز نقش داشت. حفاظت از مهر سلطنتی نیز بر عهده وی بود.

به دلیل این‌که در دوره صفویه زنان کم‌ترین ارتباط را با محیط بیرون داشتند در مورد لباس و پوشش آنان بسیار سخن گفته‌اند. مثلن این‌که زنان برای آرایش از حنا و سرمه استفاده می‌کردند و موهای خود را به شیوه‌های مختلف می‌‌پیچیدند و برای زینت گردن و دست هم از جواهر استفاده می‌کردند.

در حرم‌سرا بعضی زنان به خود‌آرایی و آرایش مشغول می‌شدند. جمعی مشغول ریسندگی و بافندگی و پرداختن به کارهای هنری نظیر رقص، آواز و موسیقی بودند و البته برای تفریح نیز گاه هم‌راه شاه به شکارگاه‌های قرق شده می‌رفتند تا شکار حیوانات توسط شاه و درباریان را تماشا کنند.

و بدتر از همه حضور آنان در سفرهای جنگی بود که هربار عده‌ای زن را از سوی شاه برای این سفرها برمی‌گزیدند و در صورت پیروزی دشمن توسط خواجه سرایان سر بریده می‌شدند تا به دست دشمن نیفتند.

اما زنان می‌توانستند جز سفرهای جنگی به سفرهای زیارتی هم بروند که به ویژه در دوره شاه سلطان حسین این سفرها افزایش یافت. آن‌ها می‌توانستند به مشهد، قم، مکه، مدینه و عتبات بروند.

در مجموع هر‌چه به اواخر دوره صفوی نزدیک می‌شویم، به موازات افزایش بی‌کفایتی و بی‌لیاقتی شاهان صفوی هزینه‌های حرم‌سرا نیز بیش‌تر می‌شود، به طوری که این هزینه‌ها در دوره شاه سلطان حسین سه برابر نسبت به شاه سلیمان افزایش داشته است.

اما این زنان در چهار دیواری حرم‌سرا ثروت زیادی برای خود جمع می‌کردند. به عنوان مثال زنان خاندان سلطنتی املاک زیاد داشتند‌. عمده‌ترین هزینه‌های حرم‌سرا مربوط به پرداخت مستمری دایمی زنان و تامین مخارج آنان بود. وقتی یکی از زنان حرم‌سرا مورد توجه و عنایت خاص شاه واقع می‌شد مستمری‌اش نیز افزایش می‌یافت. هم‌چنین وقتی شاه برخی از زنانش را طلاق می‌داد و او را به عقد دیگر درباریانش در‌می‌آورد، به هنگام خروج‌شان از حرم‌سرا جهیزیه کامل برای آن‌ها تدارک می‌دید. علاوه بر مستمری زنان پرداخت هزینه‌های آنان نیز بر عهده شاه بود که عمده‌ترین آن‌ها هزینه خرید لباس، زینت آلات و وسایل آرایشی می‌شد تا بتوانند نظر شاه را به خود جلب کنند.

«فدت آفانوس کاتوف»، تاجر روسی است که در سال‌های 1623 و 1624، دوره سلطنت شاه عباس اول، به فرمان تزار روسیه به ایران می‌آید. وی در مورد پوشش زنان در دوره صفوی نوشته است:

«زنان در بیرون از خانه خود را به متقال نازکی می‌پیچند که چشم و صورت آن‌ها پیدا نیست. آن‌ها جوراب‌های ساق بلند ماهوتی رنگ و کفش بر پا دارند ولی برخی از زنان جوراب‌های ساق بلند مخملی می‌پوشند.

تمام زنان و دختران شلوار به پا می‌کنند. گیسوان بلند خود را که گاه تا کمر و قوزک پا می‌رسد به بافت دو تایی، سه تایی و چهار تایی می‌پیچند و با موهای مصنوعی که به گیسوان خود می‌بافند آن را بدین شکل آرایش می‌دهند. عده‌ای از زن‌ها به سوراخ‌های بینی خود حلقه‌ها‌ی طلایی با مروارید و سنگ‌های گران‌قیمت می‌بندند. لباس روی آن‌ها تنگ و پیراهنی بدون گل‌دوزی است و مرواریدهایی که به نخ پیچیده‌اند را دور گردن می‌اندازند و یا به پیشانی می‌بندند.»

در مجموع می‌توان گفت که دوره صفوی چندان دوره درخشانی در مورد وضعیت زنان نبود و شاهان صفوی نیز مانند پیشنیان خود به گسترش حرم‌سرا و محدود کردن زنان علاقه بسیار داشتند.

منبع: تبیان

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,