Saturday, 18 July 2015
08 December 2021
گردونه مهر- بخش سوم

«پهلوانان اسطوره‌ای ایران»

2012 July 17

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در متون دینی زرتشتی فرزند «کی‌قباد» نخستین پادشاه کیانی، «کی اپیوه» نام دارد و فرزند او «کی‌کاووس» است، اما در شاهنامه فردوسی و روایت‌های بعدی، کی‌کاووس را فرزند کی‌قباد دانسته‌اند. براساس باورهای آریاییان باستان، کی‌کاووس پادشاهی بود که بر هفت کشور و آدمیان فرمان‌روایی می‌کرد. او در هنگام شاهی‌اش بر سر کوه البرز از زر و سیم و پولاد، هفت کاخ مجلل ساخته بود و از این کاخ‌ها برهمه فرمان می‌راند. بنا بر متون پهلوی، کی‌کاووس نیز هم‌چون «فریدون» و «جم»، بی مرگ آفریده شده بود و دیوان برای این‌که مرگ را بر او مستولی کنند، دیو خشم را به یاری می‌گیرند و او را می‌فریبند و کاووس را بر فرمان‌روایی هفت کشور مغرورش می‌کنند و آرزوی رفتن به آسمان را در دل او زنده می‌سازند. بدین ترتیب، او به هم‌راهی دیوان و مردم بدکار تا مرز تاریکی پیش می‌رود و در آن‌جا «فره» وی از او جدا می‌شود و خود از سپاه دور می‌افتد و سرانجام در دریای «فراخ‌کرد» می‌افتد و این‌گونه میرا می‌شود.

بنا بر شاهنامه، کی‌کاووس پس از آن‌که فریب دیوان را خورد، با وجود مخالفت‌های پهلوانان و بزرگان به ویژه «زال» و «رستم»، آهنگ مازندران کرد تا آن‌جا را فتح کند و بر شاه مازندران پیروز شود…. اما در این نبرد لشکر کی‌کاووس پراکنده و اسیر دیوان می‌شوند. شاه به زال و رستم پیغام می‌فرستد که او را یاری دهند، زال هم رستم را به یاری وی می‌فرستد و او را روانه‌ی مازندران می‌کند. رستم پس از آزمایش‌ها و نبردهای شگفت‌انگیز از «هفت خوان» می‌گذرد و بر شاه مازندران پیروز می‌شود. غم‌نامه‌ی «رستم و سهراب» و «داستان سیاوش» نیز به دوران پادشاهی کی‌کاووس تعلق دارد. وی یک‌صد و شصت سال سلطنت کرد و پس از او «کی‌خسرو» به پادشاهی رسید.

کی‌خسرو نامش معنی خوش‌نامی دارد و یکی از نام‌داران سلسله کیانی است. افسانه‌ی زندگی او با روایت‌های نقل شده درباره‌ی «کوروش بزرگ» هماهنگی‌هایی دارد. او در متن‌های پهلوی دارای شخصیتی بسیار برجسته است و در اوستا از جاودانان به شمار می‌آید. کی‌خسرو پسر «سیاوش» پسر کیکاووس بود و مادرش «فرنگیس» دختر افراسیاب پادشاه توران بود. فرنگیس پس از این‌که شوهرش به فرمان افراسیاب کشته شد، پسری آورد به‌نام کی‌خسرو. «پیران ویسه» او را به فرمان افراسیاب به کوه فرستاد تا از نژاد خود آگاه نباشد و سپس او را به «گنگ دژ» فرستاد .

سرانجام «گیو»، پسر «گودرز» (که از پهلوانان بزرگ و خوش‌نام در شاهنامه است) عازم یافتن او شد و با یاری پیران وی را پیدا کرد و با مادرش فرنگیس به ایران آورد. چون کی‌خسرو به میهن پدری‌اش رسید بر سر جانشینی او و «فریبرز» پسر کی‌کاووس، میان پهلوانان اختلاف افتاد و سرانجام قرار بر این شد که هرکس «دژ بهمن» را بگشاید سزاوار پادشاهی است. کی‌خسرو که فره ایزدی(کیانی) هم‌راه او بود، توانست دژ بهمن را بگشاید و آن‌گاه به کین‌خواهی خون پدر به جنگ افراسیاب رفت و پس از نبردهای فراوان موفق شد وی را از میان بردارد. آن‌گاه به دنبال درگذشت کی‌کاووس، کی‌خسرو بر تخت نشست و فرمان‌روایی توران را به پسر افراسیاب بخشید. او پس از آن‌که زال و رستم را به زابلستان روانه کرد، دست از همه تعلقات جهان کشید و پس از قبولاندن «لهراسب» به جانشینی خود، به طور مرموزی با چند نفر از پهلوانان چون «توس»، «فریبرز» و «گیو» ناپدید شد. در اساطیر کهن به دلیل ناپدید شدن کی‌خسرو، از او به عنوان آخرین شاه نام می‌برند و سلطنت دوره او را به سلطنت جاودانه‌ی او در پایان جهان وصل می‌کنند؛ اما بعدها «گشتاسب»، شاه پایان جهان می‌شود که سلطنت را از کی‌خسرو تحویل می‌گیرد. با این حال، گویی بنا بر افسانه‌های موجود که تمایل مردم آن را به وجود آورده و انعکاس آن در شاهنامه نیز مانده است، اسطوره‌ی فرمان‌روایی جاودانه‌ی کی‌خسرو از ذهن‌ها بیرون نمی‌رود. در شاهنامه بیش‌ترین زمان زندگی کی‌خسرو در جنگ با تورانیان می‌گذرد. صحنه‌ی نبرد یازده یا «دوازده رخ» که شرح رویارویی و جنگ تن به تن پهلوانان ایران با پهلوانان تورانی است به دوران کی‌خسرو تعلق دارد. هم‌چنین داستان «بیژن و منیژه» که فقط در شاهنامه آمده و در روایت‌های دینی اشاره ای به آن نشده است، در این دوره اتفاق می‌افتد. منیژه دختر افراسیاب است که دل‌داده‌ی بیژن، دخترزاده‌ی رستم و پسر گیو می‌‌شود. افراسیاب بیژن را در چاه زندانی می‌کند و رستم با چاره‌جویی‌های خاصی او را نجات می‌دهد. طبق روایت «فارس‌نامه ابن بلخی» مدت پادشاهی کی‌خسرو 60 سال بوده است.

منبع:

 تاریخ اساطیری ایران، نویسنده: دکتر ژاله آموزگار، انتشارات سمت

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , ,