Saturday, 18 July 2015
08 December 2021
گردونه مهر

«اپم نپات و مهر»

2012 July 31

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

در «اوستا» (کتاب مقدس زردشتیان) در بخش «فروردین یشت» آمده است که چون «زردشت» زاده شد، دو ایزد «مهر» و «اپام نپات» وظایفی مشابه یافتند: «از این پس، مهر فراخ‌چراگاه، فرمان‌روایان کشور را نیرو بخشد و آشوب‌ها را فرونشاند. از این پس، اپم نپات توانا، فرمان‌روایان کشور را نیرو بخشد و سرکشان را لگام زند.»

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

از این گفتار مشخص است که این دو ایزد به عنوان حامی پادشاهان و کوبنده‌ی عصیان معرفی شده‌اند. «اپم نپات» که نامش معنی «فرزند آب‌ها» دارد، ایزد آب است و در «زامیاد‌یشت» به صفت‌های«شهریار» و «اهورای بزرگ» و «درخشنده» توصیف شده است. او ایزدی است که «فره»ی را که «جمشید» از دست داد سرانجام گرفت و از بهر پاس‌داری، آن را به زیر دریا برد. «مری بویس» معتقد است که مقام و مسوولیت برابر این دو ایزد (آن‌چنان که در فروردین‌یشت گفته شده است) به دوران ماقبل زردشت بازمی‌گردد، به زمانی که در تقسیمات شبانه‌روزی، صبح تحت حمایت «مهر» قرار می‌گرفت و شب تحت حمایت «اپم نپات.»

به واسطه‌ی برابری در مقام و مسوولیت، و هم‌چنین به مناسبت باوری که اقوام هند و اروپایی داشتند که به هنگام غروب، خورشید به دریا فرو می‌رود، این دو ایزد نسبت به «فره» ایزدی دو عامل مکمل شدند: مهر به عنوان ایزد خورشید، بخشاینده فره بود در مدت روز، و اپم نپات به عنوان ایزد آب‌ها، پاس‌دار فره بود به هنگام شب. به عبارتی دیگر، نماینده دونیمه از یک مدار واحد بودند، مداری که با طلوع خورشید در آسمان شروع و با فرو رفتن آن به قعر دریاها بسته می‌شد.

نهضت زردشت باعث شد که در میان ایزدان، «اهورامزدا» به بالاترین مقام نایل شود و بر مهر و اپم نپات تفوق پیدا کند

اما نهضت زردشت باعث شد که در میان ایزدان، «اهورامزدا» به بالاترین مقام نایل شود و بر مهر و اپم نپات تفوق پیدا کند. با این وجود، به جز اهورامزدا، این دو ایزد تن‌ها خدایانی بودند که در اوستا کماکان با صفت «اهورا» یعنی «سرور» خطاب می‌شدند. آن‌گونه که در سنگ‌نگاره‌های پادشاهان از حضور ایزد مهر اطلاع داریم، در سنگ‌نگاره‌ی «شاپور دوم» در «طاق بستان»، مهر را می‌بینیم که بر نیلوفر بزرگی ایستاده است و چون نیلوفر گلی است که در آب می‌روید و قسمت دوم نام آن هم آوای «فره» است، نموداری مناسب برای همان فرهی است که اپم نپات به دریا فرو برده و پاس‌داری‌اش می‌کند. از سوی دیگر، نام نوع بسیار بزرگی از نیلوفر که در هندوستان می‌روید، «ویکتوریا رگیا» است که به زبان لاتین، گویای صفت‌های پیروزی و شهریاری است که برای اپم نپات در اوستا به کار برده شده است. می‌گویند که رشد ویکتوریا رگیا در آب به حدی است که بچه یا انسانی کم وزن می‌تواند بر روی آن بایستد. پس در این سنگ نگاره طاق بستان، شاپور دوم از پشتی‌بانی اهوراهای سه‌گانه برخوردار است: اهورامزدایی که یاره(حلقه) پادشاهی به دستش می‌دهد، و از مهری که بر ویکتوریا رگیا ایستاده است و بخشاینده‌ی فرهی است که اپم نپات زیر آب نگه داشته بود و نماد او نیلوفر است.

ترویج نمادین مهر و اپم نپات به دوره هخامنشیان بازمی‌گردد، به زمانی‌که گل آفتاب‌گردان و نیلوفر را طوری به هم ترکیب کرده بودند که گویی اولی از بطن دومی بیرون می‌آمد. گل آفتاب‌گردان همیشه نماد خورشید بوده است و نیلوفر نماد آب‌ها؛ چنان‌که در «بندهش»، هریک از «امشاس‌پندان» را گلی نسبت داده‌اند، و نیلوفر گل «آبان» است، و گل آفتاب‌گردان گل «مهر». بنابراین، ترکیب این دو گل نه تنها اشاره به باور قدیم ایرانیان داشت که شب هنگام آفتاب به درون دریا فرو می‌رفت و سحرگاهان از آن برمی‌خواست، بلکه بیان‌گر این بود که ایزد آب‌ها یعنی اپم نپات به عنوان نگه‌دارنده‌ی فره و ایزد خورشید یعنی مهر به عنوان بخشاینده‌ی فره، دو عامل مکمل و ملازم آن بودند. به عقیده «مری بویس»، با ظهور زردشت، اپم نپات که توان خلقت او مغایر با قدرت آفرینش اهورامزدا بود، به اجبار محکوم به زوال بود. از این رو «ناهید»، ایزدبانوی آب‌ها، به تدریج جای‌گزین او شد. اما نیلوفر به عنوان نماد هر دو آن‌ها باقی ماند، هم اپم نپات که فرزند آب‌ها بود و هم ناهید که بانوی آب‌ها نامیده شد و در اوستا، «آبان یشت» در ستایش اوست.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,