Saturday, 18 July 2015
26 November 2021
در نتیجه سومدیریت دولت،

«خشکانیدن دریاچه ارومیه و فجایع آینده»

2012 November 14

ائلچین حاتمی / مقاله وارده

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

مقدمه

دریاچه ارومیه یکی از بزرگ‌ترین دریاچه‌های شور جهان و بزرگ‌ترین دریاچه شور خاورمیانه محسوب می‌شود. غلظت شوری آب دریاچه ارومیه بالاست به‌طوری که در آب شور آن جز یک موجود زنده از گروه سخت‌پوستان به نام آرتمیا (Artemia urmiana) هیچ موجودی قادر به ادامه حیات نیست. دریاچه ارومیه در سال 1976 در سازمان یونسکو به ثبت رسیده است. بنا به گزارش نهاد برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP) نزدیک به 200 گونه پرنده در زیست‌گاه دریاچه ارومیه زندگی می‌کردند که با خشکی دریاچه از تعداد آنان کاسته شده است. در این زیست‌گاه علاوه بر پرندگان، پستاندارن، خزندگان و دوزیستان هم زندگی می‌کردند که در حال حاضر به‌طور کلی در حال انقراض می‌باشند.

سطح طبیعی دریاچه ارومیه حدود 6100 کیلومتر مربع تخمین زده می‌شود. به‌طوری که از سال 1995 سطح آبی آن بتدریج با خشکی آن از لبه های آن شروع به کاهش کرد. عکس‌برداری و داده‌های ماهواره‌ای در ماه آوت سال 2011 مساحت آبی این دریاچه را 2366 کیلومتر مربع به‌دست آورد(1). دلایل خشکی دریاچه ارومیه ترکیبی از عواملی مانند خشکی، افزایش انحراف آب رودخانه‌ها و نهرهای حوزه آبریز دریاچه ارومیه به منظور استفاده در مزارع کشاورزی، باغبانی و مصارف شهری و صنعتی، سو‌مدیریت آب توسط اداره کشاورزی مانند دادن مجوز هزاران حلقه چاه عمیق که باعث مصرف بیش از حد آب‌های زیر‌زمینی دریاچه ارومیه شده است. در کنار این عوامل جاده‌ای که دریاچه ارومیه را به دو قسمت تقسیم کرده است. این جاده که یک جاده غیرمهندسی و بدون توجه به اصول فنی به قیمت محو ده‌ها معدن سنگ احداث شده است، جلوی گردش و جریان طبیعی آب را گرفته و تعادل شیمیایی آب در دو طرف دریاچه را بهم زده است.

سیاست‌های غلط و نابخردانه حکومت ایران در مدیریت دریاچه ارومیه باعث شده نزدیک به 75 درصد این دریاچه خشک شود. به گزارش خبر گزاری مهر (2) خبرگزاری رسمی وابسته به دولت ایران‌ در ماه سپتامبر 2012 از سال آبی 75 – 74 تاکنون سطح‌ تراز آب دریاچه ارومیه سیر نزولی پیدا کرده و امروز به وخیم‌ترین وضعیت خود نسبت به 50 سال گذشته یعنی خشک شدن بیش از 70 درصد عرصه آبی رسیده است. اگر چاره‌ای اندیشیده نشود زندگی ده‌ها میلیون انسان که در شعاع 500 کیلومتری این دریاچه زندگی می‌کنند به مخاطره خواهد افتاد و طوفان‌های نمک باعث از بین رفتن میلیون‌ها هکتار از زمین‌های حاصل‌خیز مناطق اطراف دریاچه خواهد شد و ذرات معلق نمک در هوا سلامت جسمی افراد جامعه را تهدید خواهد کرد.‌

دریاچه ارومیه یک دریاچه کاملن بسته است و هیچ راه خروجی برای جریان آب به بیرون از دریاچه ندارد. پس تنها راه کاهش آب دریاچه از طریق تبخیر است. در حالی افزایش تبخیر از سطح آب دریاچه باعث کاهش آب دریاچه می‌شود که منابع آبی که به دریاچه می‌ریزند در مقابل تبخیر آب خیلی ناچیز است و نمی‌تواند کاهش آب ناشی از تبخیر را جبران کند

دلایل کاهش آب

دریاچه ارومیه یک دریاچه کاملن بسته است و هیچ راه خروجی برای جریان آب به بیرون از دریاچه ندارد. پس تنها راه کاهش آب دریاچه از طریق تبخیر است. در حالی افزایش تبخیر از سطح آب دریاچه باعث کاهش آب دریاچه می‌شود که منابع آبی که به دریاچه می‌ریزند در مقابل تبخیر آب خیلی ناچیز است و نمی‌تواند کاهش آب ناشی از تبخیر را جبران کند. دولت ایران با زدن بیش از 30 سد کوچک و بزرگ بر روی رودخانه‌ها، منابع آبی دریاچه را برای مصارف کشاورزی و صنعتی اختصاص داده است. میزان بارندگی هم برای جبران کمبود آب دریاچه ناشی از تبخیر و خشکی هوا خیلی ناچیز است. به عقیده کارشناسان انحراف جریان آب رودخانه‌ها به مزارع کشاورزی و مصارف صنعتی و شهری مهم‌ترین عامل خشک شدن دریاچه ارومیه است و در کنار این عامل کاهش سطح آب‌های زیرزمینی، کاهش بارندگی و خشکی از عواملی هستند که باعث کاهش آب دریاچه شده‌اند. با توجه به این نتیجه‌گیری می‌شود علت اصلی خشکی دریاچه ارومیه عوامل انسانی است که خیلی بیش‌تر از عوامل طبیعی و اقلیمی مثل گرما و خشکی هوا تاثیر داشته است.

فجایع زیست محیطی آینده 

خشک شدن دریاچه ارومیه از خود هزاران کیلومتر مربع بیابان به جا می‌گذارد که پوشیده از نمک عمدتن از نوع سدیم کلراید (NaCl) است. در بیابان پهناور نمک امکان کشاورزی وجود ندارد و هیچ گیاهی با وجود غلظت بالای نمک در سطح زمین نخواهد روئید. نمک سدیم کلراید به وزش باد حساس است. وزش باد باعث ایجاد طوفان نمک خواهد شد و ذرات نمک با وزش باد در شعاع صدها کیلومتر پخش خواهد شد. نمونه بارز این را در خشک شدن دریاچه آرال که در 1200 کیلومتری دریاچه ارومیه واقع شده است شاهد بودیم. اخیرن هم طوفان نمک در شهر سلماس آذربایجان غربی گزارش شده است.

بر اساس تجربه خشک شدن دریاچه آرال در آسیای میانه ذرات نمک معلق هوا ناشی از وزش باد باعث مرگ و میر گیاهان و کاهش رشد آن، کاهش عمل‌کرد گیاهان زراعی، اثرات بد جسمی برای انسان‌ها، حیوانات وحشی و اهلی، بیماری‌های تنفسی و چشمی و سرطان مری و هنجره می‌شود(3). اگر چاره‌ای اندیشیده نشود تا شعاع 500 کیلومتر همه موجودات زنده تحت تاثیر اثرات مخرب و زیان‌بار نمک دریاچه ارومیه قرار خواهند گرفت.

راه‌حل‌ها و اقدامات ممکن

 دو راه حل اساسی برای احیای دریاچه ارومیه پیشنهاد شده است. راه حل اول تخصیص منابع آبی حوزه آبریز برای دریاچه و راه حل دوم انتقال آب از منابع دیگر خارج از حوزه آبریز مانند انتقال آب رودخانه ارس و دریای خزر به منظور به‌منظور احیای نسبی آن.‌

راه حل سوم که اخیرن توسط استاد بیابان‌شناسی دانش‌گاه تهران دکتر پرویز کردوانی پیشنهاد شده است که مورد انتقاد فعالین و کارشناسان محیط زیست قرار گرفت. ایشان پیشنهاد کردند که دریاچه را به‌طور کامل خشک کنند و به جای آن پوشش گیاهی ایجاد کنند(4).

از لحاظ علمی و اقتصادی پیشنهاد دکتر کردوانی رد می‌شود. چون گیاهان مقاوم به شوری یا هالوفیت‌ها (5) تا یک سقف معین نمک را می‌توانند تحمل کنند و بالاتر از آن رنج از بین می‌روند در حالی غلظت نمک دریاچه ارومیه بیش از 300 گرم بر لیتر است که هیچ موجود زنده‌ای قادر به ادامه حیات در آن نیست. خشکی دریاچه ارومیه حدود 10 میلیارد تن نمک برجای می‌گذارد که برداشت آن از سطح زمین خیلی پرهزینه و غیر‌اقتصادی است و در حقیقت در وضعیت فعلی برای دولت ایران که با بحران اقتصادی دست به گریبان است، غیر‌ممکن است. در واقع پیشنهاداتی مثل پرورش شتر و کشت پسته در بیابانی که دریاچه ارومیه از خود بر جای می‌گذارد یک نوع پاک کردن صورت قضیه توسط عوامل حکومت ایران است و می‌تواند به نوعی فرار از مسوولیت برای احیای دریاچه ارومیه تلقی شود.‌

انتقال آب از دریای خزر هم طبق برآوردهای انجام شده نزدیک به 5 میلیارد دلار آمریکا هزینه حدود 5 سال زمان نیاز دارد جدای از اثرات زیست محیطی شوری آب دریای خزر که می‌تواند در مسیر عبور آب از خود برجای بگذارد(1). آب رودخانه ارس هم در حدی نیست که بتواند منجر به احیای دریاچه بشود. هم‌چنین بر اساس قوانین بین آب‌های جاری بین‌المللی دولت ایران تا یک سقف معینی می‌تواند از رودخانه ارس آب بردارد. چون به علت این‌که ارس یک رودخانه مرزی است با جمهوری آذربایجان و ارمنستان مشترکن از آن بهره‌برداری می‌شود. هم‌چنین در صورت انتقال آب ارس به دریاچه ارومیه هزاران هکتار از اراضی کشاورزی در مناطق مختلف ایران هم بی‌آب می‌مانند و به اراضی دیم و غیر‌قابل زرع تبدیل می‌شوند. بنابراین با توجه به موانع و مشکلات موجود انتقال آب رودخانه ارس به دریاچه مقرون به صرفه نیست و توافق طرفین در این‌باره ضروری به‌نظر می‌رسد.

با توجه به این، انتقال آب از رودخانه‌ها و حوزه‌های آبی هم‌جوار کم هزینه‌ترین روش برای نجات دریاچه ارومیه از مرگ ناشی از عوامل انسانی است و از لحاظ زمانی زیاد زمانبر نیست. باز کردن آب سدها، صرفه جویی در مصارف آب کشاورزی و شهری با به‌کارگیری روش‌های نوین آبیاری می‌تواند به احیای نسبی دریاچه ارومیه در وضعیت کنونی کمک کند. حتا معترضان به خشکانیدن دریاچه ارومیه که اکثر از فعالین سیاسی و مدنی آذربایجان بودند از دولت ایران خواستند که سدها را باز کند و دریاچه ارومیه را که مسبب اصلی خشک شدن آن بود نجات دهد. ولی دولت ایران خواسته‌های معترضان را با خشونت پاسخ داد و بیش از 300 نفر از آنان را طبق گزارش سازمان دیدبان حقوق بشر در سال 2011 بازداشت کرد و دهها نفر را شکنجه کرده و به حبس های طویل المدت محکوم کرد(6.)

با توجه با مطالب فوق می‌توان نتیجه گرفت که خشک شدن دریاچه ارومیه بیش‌تر در نتیجه عمل‌کرد نادرست عوامل انسانی است. اگر در حال حاضر راه‌کارهایی و تدابیری برای نجات و احیای نسبی آن توسط حکومت ایران اندیشیده نشود در منطقه اطراف به شعاع 500 کیلومتر فجایع انسانی و زیست محیطی شدیدی ببار خواهد آورد و این مسئله باعث نابودی مناطق اطراف دریاچه ارومیه و موجودات زنده آن خواهد شد. مسئولیت عواقب این فجایع به عهده حاکمیت ایران خواهد بود که با اتخاذ تدابیر غلط و مدیریت نادرست منابع آبی باعث خشک شدن دریاچه ارومیه شده و موجبات اثرات مخرب ناشی از آن را فراهم آورده است.

منابع مورد استفاده:

1. United Nations Environment Programme, “The drying of Iran’s Lake Urmia and its environmental consequences”, February 2012.

2. http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1719255

3. Micklin, P. (2007). The Aral Sea Disaster. Annual Review of Earth and Planetary Sciences, 35(1), 47-72.

4. http://khabarfarsi.com/ext/3761233

5. Timothy J. Flowers Timothy D. Colmer (2008). Salinity tolerance in halophytes. New Phytologist, 179: 945–963.

6. Iran: Allow Peaceful Protests Over Lake’s Destruction. URL:http://www.hrw.org/news/2011/09/10/iran-allow-peaceful-protests-over-lake-s-destruction

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , ,