Saturday, 18 July 2015
26 November 2021
گردونه مهر

«نمادشناسی عقاب»

2012 December 04

پیمان / رادیو کوچه

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید


«عقاب»، شاه پرندگان، مظهر، جانشین و یا قاصد یکی از بزرگ‌ترین خدایان اهورایی یعنی خورشید است و تنها کسی است که جرات دارد مستقیم به خورشید بنگرد بی‌آن‌که چشمانش بسوزد. نماد عقاب چنان نیرومند و بارز است که در تمامی تمدن‌ها جایی نیست که عقاب عرضه شود و بزرگ‌ترین خدایان و اصلی‌ترین قهرمانان را هم‌راهی نکند. عقاب مشخصه‌ی «زئوس» (ژوپیتر) است و علامت «مسیح» و هم‌چنین نشانه‌ی شاهنشاهی «سزار» و «ناپلئون بناپارت». عقاب نماد پدر نخستین، نماد جمعی پدر و نماد تمام اشکال پدرانه است. او تاج نمادهایی است که بر تارک کسانی قرار می‌گیرد که مقام معنوی والایی دارند، از جمله فرشتگان، چنان‌چه در تورات اغلب گواهی شده است: «و آن چهار، روی عقاب داشتند و روی‌ها و بال‌های آن‌ها از طرف بالا از یک‌دیگر جدا بود، و دو بال هریک به هم‌دیگر پیوسته و دو بال دیگر بدن آن‌ها را می‌پوشاند، و هریک از آن‌ها به راه مستقیم می‌رفتند و به هرجایی که روح می‌رفت آن‌ها می‌رفتند…» در برخی از آثار هنری قرون وسطا، عقاب با مسیح هم‌ذات می‌شود، و در عین حال نشانه‌ی عروج و سلطنت مسیح است. این تفسیر دوم، انتقال یک نماد رومی از امپراتوری مقدس به قرون وسطا است. در اساطیر آسیا، و شمال آسیا، عقاب پرنده‌ی خورشیدی است.

این نماد، با همین مفهوم به اساطیر آمریکا رفت و به‌خصوص به اساطیر سرخ‌پوستان پیوست. چنان‌چه در مراسم سرخ‌پوستی «رقص خورشید»، شخصی که آزمون را می‌گذراند به حتم باید از پر عقاب استفاده کند و با استخوان عقاب سوت بزند. به باور یونانیان باستان هم عقاب از منتها‌الیه کیهان حرکت کرده و برنوک «اومفالوس دلفی» توقف کرده است؛ بدین‌ترتیب عقاب خط سیر خورشید را دنبال می‌کند، که از سمت‌الراس طلوع کرده، و با مدار زمین تلاقی می‌کند. پس عقاب والاترین مقام خدایان اهورایی را داشت و در خدمت زئوس بود. در ایران و در دوره‌ی مادها و پارسها، عقاب نشانه‌ی پیروزی بود. «گزنوفون» می‌گوید: «وقتی لشکر کوروش در جنگ با آشور، به کمک «هوخشتره» شاه ماد آمد، عقابی بر فراز سر لشکر ایرانیان در پرواز بود. آنان پرواز عقاب را به فال نیک می‌گرفتند.» از سویی «آیسوخولوس» می‌نویسد: «شکست ایرانیان از یونانیان در خواب آتوسا، همسر داریوش، با تصویر عقابی که قوشی را تعقیب می‌کرده نشان داده شده است.»

«هرودوت» نیز نقل کرده است: «در زمانی که داریوش و هفت نجیب‌زاده‌ی ایرانی، برای ورود به قصر «گئومات»، شاه غاصب ایران، مردد بودند، هفت جفت قوش(عقاب) دیدند که دو جفت کرکس را دنبال می‌کردند و پرهای آنان را می‌کندند. پس آن‌را به فال نیک گرفته و موفقیت نقشه‌شان را حتمی دیدند و به قصر حمله کردند.» پرچم ایران در دوره‌ی هخامنشی، عقابی طلایی با بال‌های بسته بود، که بر نوک نیزه‌ای قرار داشت. این عقاب به نشانه‌ی قدرت و فتح ایرانیان در جنگ بود. «حکیم فردوسی» هم در شاه‌نامه به تصویر عقاب در پرچم ایران باستان اشاره دارد. این نکته به خصوص مفهوم «ورج» را که در آیین مزدایی به معنای قدرت، نور و فر ایزدی است در ارتباط با نماد عقاب نشان می‌دهد. در «اوستا» و در زامیادیشت، «ورج» به صورت عقابی درمی‌آید. هنگامی‌که «جمشید» (یمه)، شاه افسانه‌ای ایران که به زعم اوستا نخستین شاه جهان و به زعم شاه‌نامه‌ی فردوسی شاه سوم بوده، دروغی بر زبان می‌آورد، ورج که در او می‌زیسته در هیات یک عقاب( یا مرغ وارغن) او را ترک می‌گوید. بلافاصله شاه خود را فاقد امتیازات می‌بیند، و توسط دشمنانش مغلوب می‌شود و تاج و تختش را از دست می‌دهد.

ظهور اسلام نماد عقاب را در ایران از بین برد. چنان‌چه در قصه‌های مختلف، به جادوگری برمی‌خوریم که برای اثبات برتری خود به دیگر جادوگران، خود را به صورت عقاب درمی‌آورد. در طب سنتی قدیم ایران، قدرتی مافوق‌طبیعه به این پرنده نسبت داده می‌شد. برای مثال، برای ایجاد خشونت و شهامت خوردن خون عقاب تجویز می‌شد و فضله‌ی عقاب مخلوط با نوعی نوشیدنی موسوم به «سیکی» را دوایی موثر برای رفع نازایی می‌دانستند. در تعبیر خواب، دیدن خواب عقاب نماد شاهی قدرت‌مند است، درحالی‌که دیدن خواب شاه، نشانه‌ی نحوست و بدبختی است. در فرهنگ عامه ایران، این ارزش نمادین برای عقاب حفظ شده است. در افسانه‌ی «امیرحمزه»، شاه «انوشیروان» پرواز دو کلاغ را به خواب می‌بیند که از سمت خیبر می‌آیند. کلاغ جلویی تاج را غصب کرده بود. در همان لحظه سه عقاب از سمت مکه می‌آیند و به طرف کلاغ‌ها می‌روند و تاج را از آن‌ها پس می‌گیرند و به انوشیروان بازمی‌گردانند.

وزیر شاه، «بوذرجمهر»، رویای انوشیروان را چنین تعبیر می‌کند: «امیرحمزه، و «عمرو» چابک‌سوار او و «مقبل» تیراندازش، دشمن شاه را مغلوب می‌کنند.» در این افسانه حالات و صفات عقاب چندین بار برای توصیف این سه شخصیت به کار رفته است و گاه آن‌ها را «صاحب‌قران» یعنی صاحب زمان نامیده که بر کافران پیروز می‌شوند و به جا‌است که با عقاب مقایسه شوند. نقش عقاب دوسر که در تمدن‌های باستان آسیای میانه نماد قدرت برتر بوده است، در اصل متعلق به «حیتی»ها بوده و در قرون وسطا توسط ترکان سلجوقی احیا شده است و در جنگ‌های صلیبی اروپاییان آن را از ترکان سلجوقی وام گرفتند. دوتایی بودن سر عقاب چندان نشانه‌ی ثنویت یا تعدد پیکره‌ی شاهنشاهی نیست بل‌که عقاب دوسر بیش‌تر نماد اقتدار شاهانه، سلطنت واقعی و نماد شاه شاهان است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , ,