Saturday, 18 July 2015
08 December 2021
گردونه مهر

«اسطوره‌های آفرینش سومری»

2012 December 11

پیمان / رادیو کوچه

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

حفاری‌های باستان‌شناسی از جای‌گاه شهرهای باستانی واقع در دره‌های دجله و فرات (بین‌النهرین) نشان می‌دهد که این ناحیه از 4000 سال پیش از میلاد محل سکونت مردم بوده است. به این ناحیه «سومر» و «اکد» می‌گویند و ساکنان آن را سومری می‌نامند. آن‌چه مسلم است، تمدن‌های بسیار پیش‌رفته‌ای که در حفاری‌های شهرهای «اور»، «اوروک» و «کیش» کشف شده‌اند متعلق به سومریان است. به نظر می‌رسد سومری‌ها از مناطق کوهستانی شمال شرقی بین‌النهرین به منطقه‌ی دلتای جنوبی کوچ کرده باشند. اساطیر سومری نشان می‌دهد که شرایط اقلیمی محل سکونت اولیه‌ی آنان با شرایط موطن جدیدشان بسیار تفاوت داشته است.

 برای دانستن جهان‌بینی سومری‌ها باید بخش‌های گوناگونی را از اسطوره‌های متعدد درباره‌ی بنیاد جهان بیرون کشید و با هم تلفیق کرد. پروفسور «کریمر» معتقد است که آگاهی ما درباره‌ی سومری‌ها دارای گسیختگی‌های زیادی است و بسیاری از الواحی که اسطوره‌ها برآن ثبت شده است شکسته و ناقص‌اند. در یکی از الواح سومری که نام خدایان سومری را آورده است یکی از این خدایان زن، خدای «نام‌مو» است. از او به عنوان «مادری که آسمان و زمین را زایید» یاد کرده‌اند. از اسطوره‌های دیگر چنین برمی‌آید که آسمان و زمین در آغاز کوهی بود که پایه‌ی آن زمین و قله‌ی آن آسمان بود. آسمان در قالب خدای «آن» تجسم یافته بود، و زمین در قالب ایزدبانوی «کی» و از پیوند آن دو، خدای هوا یعنی «انلیل» حاصل شد. انلیل زمین را از آسمان جدا ساخت و عالم را پدید آورد چنان‌که هوا آسمان و زمین را از یک‌دیگر جدا ساخت. در بسیاری از اسطوره‌های سومری چگونگی پدید آمدن اجرام آسمانی و همه‌ی عناصر مختلف تمدن سومری بیان شده است. از میان این اسطوره‌ها، نخستین آن به زایش خدای ماه «ننا» یا «سین» می‌پردازد. به نظر می‌رسد طرح کلی این اسطوره چنین باشد: انلیل که از خدایان بزرگ سومری است و پرستش‌گاه او در شهر «نیپ‌پور» قرار داشت عاشق و شیدای ایزدبانوی «نین‌لیل» شد، و زمانی که نین‌لیل با قایق بر نهر «نون‌بیردو» می‌گذشت، به زور با او هم‌بستر شد. انلیل به خاطر این عمل خودسرانه به جهان زیرین تبعید شد، اما نین‌لیل که از او باردار شده بود، نپذیرفت تن ها بماند و با سماجت خواستار رفتن به جهان زیرین در پی انلیل شد. از آن‌جا که این ماجرا منجر به تولد ماه-خدای «ناننا» فرزند نین‌لیل می‌گشت و ننا به جای این‌که نور آسمان شود، در جهان تاریک زیرین، ماه-خدا می‌شد، انلیل چاره‌ای اندیشید و در نتیجه‌ی آن نین لیل مادر سه خدای جهان زیرین گشت و بدین شیوه برای ننا جانشین‌هایی معین شد تا او بتواند در آسمان قرار گیرد.

در میان مجموعه‌ی خدایان سومری، ماه-خدای ننا یا سین، مهم‌ترین خدای آسمانی بود

در میان مجموعه‌ی خدایان سومری، ماه-خدای ننا یا سین، مهم‌ترین خدای آسمانی بود. و خورشید-خدای «اوتو» فرزند «ننا» و زنش «نین‌گال» محسوب می‌شود. سومری‌ها «ننا» را به صورت کسی که سوار بر «قفه» در آسمان شب سفر می‌کند، مجسم می‌کردند. قفه، قایق گردی بود که برای سفر روی رودخانه‌ی فرات مورد استفاده قرار می‌گرفت. پس از آن‌که انلیل زمین و آسمان را از هم جدا کرد، و روشنایی آسمان به شکل نان‌نا، اوتو، ستارگان و سیارات فراهم شد، سامان‌بخش زمینی عالم(انسان) می‌بایست برقرار شود. از نظر سومری‌ها، شهرها و معابد خدایان پیش از آفرینش انسان وجود داشته‌اند. آفرینش انسان پس از پایان یافتن کارهای گوناگون خدایان برای آفرینش عالم به وقوع می‌پیوندد. انلیل منشا غایی رستنی‌ها، دام‌ها، وسایل کشاورزی و فنون تمدن به شمار می‌رود. البته انلیل این همه را غیرمستقیم و با آفریدن خدایان کم‌اهمیت‌تر که مجری فرمان‌های او هستند پدید می‌آورد. برای تامین دام و غله برای زمین، انلیل به پیش‌نهاد «انکی» خدای فرزانگی دو خدای درجه دوم می‌آفریند، یکی از آنان خدای دام «لاهار» است و دیگری ایزدبانوی غله یعنی «آشنان». این دو خدا وظیفه دارند خوراک و لباس خدایان را فراهم کنند. بر طبق اسطوره دیگری، آن دو خدا شراب می‌نوشند و مست می‌شوند و با یک‌دیگر دعوا می‌کنند و از وظایف خود غافل می‌مانند، تا آن‌جا که خدایان از به دست آوردن چیزهای مورد نیاز خود درمانده می‌شوند و برای جبران این کمبود انسان خلق می شود.

 اسطوره‌ی دیگری بیان‌گر کارهای انکی برای فراهم کردن عناصر ضروری تمدن سومر است. این اسطوره می‌گوید که چگونه انکی نخست به سومر و سپس به دیگر نقاط جهان سفر می‌کند و به «تعیین تقدیر» می‌پردازد. تعیین تقدیر یک اصطلاح سومری است و مقصود از آن فعالیت خلاق خدایان است در سامان‌دهی عالم. انکی نخست از اور، سپس از «ملوه‌ها» که شاید مصر کنونی باشد، دیدار می‌کند، بعد به رودخانه‌های دجله و فرات می‌رود و آن‌ها را از ماهی پر می‌کند. آخرین اسطوره‌ی آفرینش سومری مربوط به ایزدبانو «ایناننا» است که برای به دست آوردن «لوح تقدیر»، که با آن می‌توانست نظم عالم را کنترل کند، باید به «مه» دست یابد. مه‌ها در دست انکی، خدای فرزانگی هستند. از این‌رو ایناننا به «اریدو» که مسکن انکی است سفر می‌کند. انکی با مهمان‌نوازی از دختر خود ایناننا استقبال می‌کند و برای او جشن بزرگی برپا می‌سازد. وقتی انکی از شراب سرخوش می‌شود به دخترش وعده‌ی هر نوع هدیه‌ای می‌دهد. از جمله‌ی این هدایا «مه» با «احکام الهی» است که به گفته کریمر، اساس الگوی فرهنگی تمدن سومری است. ایناننا خوشحال این هدایا را دریافت می‌کند و بر کشتی کوچک خود بار می‌کند و به سوی شهر اوروک ره‌سپار می‌شود. زمانی که انکی پس از می‌گساری به حال عادی بازمی‌گردد متوجه مفقود شدن مه‌ها می‌شود. پس قاصد خود «ایسی‌مود» را با دستورالعمل‌هایی برای پس گرفتن مه‌ها گسیل می‌دارد. او در این راه هفت بار دست به کوشش می‌زند اما هربار تلاش‌های او توسط «نین‌شوبور» وزیر ایناننا خنثا می‌شود. بدین ترتیب این ایزدبانو موفق می‌شود برکات تمدن را برای اوروک به ارمغان آورد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , ,