Saturday, 18 July 2015
01 August 2021
پرسه فرهنگی - به بهانه فرارسیدن جشن سده

«جشن انتظاربرای پیروزی نیکی بربدی»

2010 February 01

سیمین/ رادیوکوچه

simin@koochehmail.com

10 بهمن‌ماه (آبان روز از بهمن ماه)، روز جشن چند هزار ساله «سده» است. جشنی که شاید به نوعی انتظار برای پیروزی نیکی بر بدی است.

در گاه‌شماری ایرانیان باستان سال بر دو فصل تابستان بزرگ و زمستان بزرگ بخش می‌شده‌است. فصل گرم یا تابستان بزرگ یک هنگام هفت‌ماهه (از اغاز فروردین‌ماه تا پایان مهرماه برابر با 210 روز) و فصل سرما (زمستان بزرگ) نیز از آغاز آبان ماه تا پایان اسفندماه (157 روز) به شمار می رفت.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در میانه‌ی زمستان بزرگ یعنی دهم بهمن‌ماه که «ابان روز» خوانده می‌شود درست «سد» روز از آغاز زمستان (که بنا به گاهشمار ایران باستان از اول آبان آغاز می‌شده) می‌گذشت یعنی  زمانی که نیروی دیو سرما به اوج و به نیمه خود رسیده بوده و از فردای آن شب این نیرو به کاستی و سستی می‌رفت. از این رو آن روز را سده نام نهاده‌اند.

در جشن سَده که بزرگ‌ترین جشن‌ آتش و یکی از کهن‌ترین آیین‌های شناخته شده در ایران باستان است، مردمان از آغاز شامگاه دهم بهمن‌ماه، بر بلندای کوه‌ها و بام خانه‌ها، آتش‌هایی برمی‌افروختند و هنوز هم کم‌‌وبیش برمی‌افروزند. مردمان نواحی مختلف در کنار شعله‌های آتش و با توجه به زبان و فرهنگ خود، سرودها و ترانه‌های گوناگونی را خوانده و آرزوی رفتن سرما و آمدن گرما را می‌کنند. هم‌چنین در برخی نواحی، به جشن‌خوانی، بازی‌ها و نمایش‌های دسته‌جمعی نیز می‌پردازند.

برگزاری این جشن نزدیک غروب آفتاب و اوج آن تا پاسی از شب است. چراکه با افروختن آتش شب و تاریکی که به همراه سرما نماد اهریمن به شمار می‌رفت کم‌رنگ شده و از روشنایی آتش کناره می‌گرفت و در آن میان قلمرو سرما نیز کوچک تر می‌شد.

تاریکی، نمادی اهریمنی و روشنی، نماد دوستی و مهر و یزدان بود و روشنی چون برافروخته می‌شد تاریکی می‌گریخت

تاریکی، نمادی اهریمنی و روشنی، نماد دوستی و مهر و یزدان بود و روشنی چون برافروخته می‌شد تاریکی می‌گریخت. از این رو در هرخانه و خانواده‌ای مهراب و نیایشگاهی بود که در اجاق آن همواره آتش می‌سوخت. هرگاه اجاق خانه‌ای به سبب بی‌توجهی خاموش می‌شد از بدشگونی نشان داشت و آرزوی «اجاق خانه‌ات کور مباد» که امروز برای درخواست فرزند برای کسی به کار می‌رود ریشه در همین آیین دارد. چراکه در زمان باستان نخستین فرزند پسر وظیفه افروختن اجاق را برعهده داشته و اگر کسی فرزند نداشت این اجاق خاموش می‌شد.

در «سده» مهارکردن سرما به دست یکی از گرامی‌ترین عنصرهای طبیعت در جهان‌بینی ایرانی انجام می‌شود: «آتش»

آتشِ جشن سَده، آتش مهر وطن است کاندرین خاک، نخواهد که شب تار بود

آن‌چنان که می‌بینیم آئین سده  وابستگی بسیاری به آتش دارد. هم‌چنان که در زندگی ایرانیان و در آیین‌های ایرانی، از دیرباز تا کنون نمادها، جایگاهی ویژه داشته و دارند آتش نیز در این جشن نمادی ویژه است.

آتش، نماد مینویی اهورامزدا یا نماد راستی است. در آیین مهر، آتش یکی از آن نمادهای راهگشاست.

گستره جشن

در گذشته، جشن سده در گستره پهناوری از آسیای کوچک  و حتا گفته می‌شود در بخشی از چین نیز در بین همه مردمان، فارغ از هر قومیت یا گرایش دینی رواج داشته و به مانند نوروز در روایت‌های مکتوب تاریخی به آن اشاره شده‌است.

از نامی‌ترین جشن‌های «سده» تاریخ می‌توان به جشنی که مرداویج زیاری در اصفهان برپا کرد و بسیار باشگوه بود اشاره کرد که گفته‌شده بر دوسوی زاینده‌رود آتش افروختند و تمامی شهر و گنبدها و مناره‌ها با شمع و مشعل آراسته شده بودند.

روایت دیگری نیز در تاریخ بیهقی به جشنی که توسط مسعود غزنوی برپا گشت اشاره می‌کند که در آن جشن چنان کوهی بزرگ از آتش برافروخته بودند که فروغ آن از ده فرسنگ دورتر دیده می‌شد.

هرچند در روزگار کنونی برپایی «سده» در بسیاری از روستاهای سراسر ایران برجای مانده‌است اما گفته می‌شود که هیچ یک از آن‌ها به پای بزرگی و شکوه جشن سده در کرمان نمی‌رسد.

در کرمان جشن سده یا سده سوزی در بین تمامی اقشار مردم کرمان، مسلمان، زرتشتی، کلیمی … رواج دارد که همه ساله در دهم بهمن ماه برگزار می‌شود.

در باغچه‌ای خروارها بته و هیزم را گرد می‌آورند و  تمامی مردم اعم از موبدان، اعیان شهر و حتا بازدیدکنندگان از شهر دعوت می‌شوند به ضیافتی از آتش و ذکرخوانی و انواع نوشیدنی‌ها، شیرینی و میوه. هنگامی‌که آتش شعله می کشد، همه‌ی میهمانان که گاه تعداد آنان به چندین هزار نفر می‌رسد با فریادهای شادی دور آتش می‌گردند و ترانه می‌خوانند.

در کرمان تمام مردم منتظر سده هستند چراکه از نظر کشاورزی برای آنان اهمیت دارد.

در بین چادرنشینان «بافت» و «سیرجان» سده سوزی چوپانی برگزار می‌شود که شب دهم بهمن آتش بزرگی بنام آتش جشن سده، با چهل شاخه از درختان هرس شده که نشان چهل روز «چله بزرگ» است در میدان ده برمی‌افروزند و می‌خوانند: «سده سده دهقانی/ چهل کنده سوزانی/ هنوز گویی زمستانی.»

منابع

  • ماهنامه ایرنا
  • پایگاه ایران‌نامه

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , ,