Saturday, 18 July 2015
21 June 2021
پس‌نشینی تند

«اقلیت‌ها و اسلام-بخش نخست»

2013 August 11

اکبر ترشیزاد / رادیو کوچه

به تازگی سخنانی از «دکتر آرش نراقی» منتشر شده است درباره‌ی اینکه آیا می‌توان درکی از اسلام داشت که با رعایت و احترام به حقوق هم‌جنس‌گرایان سازگار باشد که البته به نظر ایشان چنین چیزی شدنی است. در این برنامه که در دو بخش تهیه شده سعی شده است که در قسمت اول به نوع روی‌کردهای رایج به مشکل عدم سازگاری مذاهب با مقتضیات زمان پرداخته و در بخش دوم بر روی نظر دکتر نراقی تمرکز شود.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

پیدا کردن ناسازگاری‌ها و تضادهای ادیان بطور کلی و دین اسلام به شکل اختصاصی با حقوق اولیه‌ی بشر و اصول اساسی کرامت انسانی کار دشواری نیست، اما یافتن و بیان تک تک این موارد نیز شیوه و نحوه‌ی برخورد درست با این موضوع نیست. این مشکل در حقیقت انتقادی کهنه است که سال‌ها بر تمامی ادیان ابراهیمی وارد می‌آمده است. تاکید ویژه بر ادیان ابراهیمی البته به معنای خالی از اشکال بودن ادیان غیرابراهیمی نیست بلکه بدین سبب است که آنها اصولن چیزی به نام شریعت و ادعایی به نام قدرت اداره‌ی دنیا و آخرت آدمیان و یا به بیان دیگر تامین سعادت و فراهم آوردن هم‌زمان زمینه‌ی رضایت جسم و روحی آدمی را نداشته و ندارند. بخش عمده‌ای از روشنفکران، فلاسفه و علمای مسیحی و یهودی اما با دریافت ریشه‌ی این مشکلات تاریخی، راه را برای ادامه‌ی حضور و حفظ بقای این ادیان در جامعه‌ی خود هموار کرده‌اند. اما این مشکل چیست.

مشکل اساسی در نوع نگاه به متون مقدس است. با تغییر جوامع سنتی به جوامع مدرن و با پیشرفت تدریجی علم و با تغییر نوع روابط و حقوق انسانی، مسیحیان و یهودیان به خوبی دریافتند که میان متون دینی  به عنوان دستورالعملی برای زندگی بشری و جسمانی و علم (از علوم‌انسانی هم‌چون جامعه‌شناسی، روانشناسی و فلسفه گرفته تا علوم تجربی چون فیزیک، شیمی و پزشکی) تضادها و تعارضات غیرقابل حلی وجود دارد و دست‌کشیدن از هر کدام به نفع دیگری نیز برای انسان دین‌دار مدرن که دل در گروی هر دوی آنان دارد کاری بس دشوار است. یکی از راه‌های گریز روش تطبیقی و یا نگاه هرمنوتیکی به این متون و به روز کردن احکام بود که گرچه در موارد اندکی راه‌گشا بود در نهایت یا به حذف و عقب‌نشینی شریعت می‌انجامید و یا اسباب توقف و دست‌کشیدن از پیشرفت‌های روز می‌شد. نمونه‌های فراوانی از این دست وجود داشت که برای مثال می‌شود از برخی از احکام و آداب شریعت اسلام که برای مخاطبان آشناتر است نام برد. در باب نجاسات و حرمت خرید و فروش آنها در جوامع اسلامی، احکام زیادی وجود دارد، به عنوان نمونه خرید و فروش خون که جزو نجاسات است حرمت داشته و حرام بوده است و یا استفاده‌ی از الکل حتا در امور پزشکی برای سال‌ها حرام اعلام شده بود. به تدریج و با پیشرفت‌های علمی جوامع اسلامی نیز چاره‌ای برای خرید و فروش و انتقال خون و یا استفاده از الکل نداشتند، نتیجه‌ی حاصل چه بود؟ قدر مسلم عقب‌نشینی و تغییر احکام به نفع علم. البته برخی از مراجع شروع به تفاسیر ویژه‌ای نمودند از جمله این که معنای نجاست الزامن کثیفی و تمیزی و بهداشتی و غیربهداشتی بودن آن نبوده و مقصود دین اسلام چیز دیگری بوده و بشر هنوز به علل آن دست نیافته‌ است.

با گذشت سال‌ها و به تدریج پرسش‌هایی از این دست افزایش یافت. برای نمونه گفته شد که تکلیف مسلمین با احکامی چون نجاست سگ و تحریم شراب و بسیاری از حقوق اقلیت‌ها هم‌چون هم‌جنس‌گرایان و یا بی‌دینان و یا تضییع حقوق زنان، که امروزه بی‌اساس بودن بسیاری از آنها بر همگان مشهود است چیست؟ آیا هنوز می‌توان این گونه پاسخ منتقدین را داد که احکام خداوندی بالاتر از علم و تجربه‌ی بشری است و علوم انسانی نسبی است اما شریعت الهی قطعی و در داوری میان این دو باید طرف خداوند را گرفت؟ به فرض پذیرفتن چنین پاسخی مشکلات مسلمین به طور کل و مومنان به طور خاص تازه شروع می‌شود چرا که اینجاست که اهل علم می‌توانند بپرسند پس چگونه است که دینداران هنگام بیمار شدن به همین علم نسبی سرمی‌نهند و برای درمان از همین داروهایی که به وسیله‌ی دانش بشری کشف شده است پناه می‌آورند، چرا از بسیاری از تکنولوژی‌های مدرن مانند کامپیوتر و اتومبیل و هواپیما استفاده می‌کنند و برای مثال هنگام بیمار شدن به سراغ احکام و دستورات دینی که در متون دینی کم هم نیستند نمی‌روند، چرا برای حل مشکلات اقتصادی و معیشتی خود سراغ از علم اقتصاد می‌گیرند و به روش‌های اداره‌ی جوامع در 1400 سال پیش باز نمی‌گردند؟ شکی نیست که باورمندان به راه‌گشا بودن علوم هم به نسبی بودن دریافت‌های علمی باور دارند اما معتقدند تا یافتن روش‌های تازه چاره‌ و مرجعی بهتر از علم وجود ندارد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,