Saturday, 18 July 2015
22 September 2020
تماشاخانه 2

«زن ایرانی وهنرنمایش»

2009 August 17

مجید بهشتی/ رادیوکوچه

تماشاخانه؛ این بار نگاهی دارد به تاریخ چه حضور زنان در هنرنمایش ایران و آشنایی آنان با نمایش مدرن در قرن های اخیر.

آشنایی زن ایرانی با هنر تئاتر و نمایش به سده 19 میلادی بر می‌گردد (اما) حضور زنان در نمایش قدمت طولانی دارد. «آزاده رومی» اولین زن نمایشگر ایرانی وخنیاگر «بهرام گور» بود. او نقالی را با موسیقی انجام می‌داد و بدلیل سرزنش بهرام گور برای کشتن بی‌رحمانه‌ی جانواران در شکار، به دست بهرام گور کشته می‌شود. گردیه، بعد از رومی آمد. او از ماهرترین زنان  بازیگر ساسانی بود که در برابر خسرو پرویز بازی زیبایی را با گربه‌ای که آن را آرایش هم می‌کرد، انجام داد. مهم‌ترین زن بازیگر و نقال ، همسر فردوسی بزرگ است. او خدای نامه را به زبان ساسانی برای فردوسی اجرا می‌کرد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

نخستین تماشاخانه‌ی ایرانی در سال 1263 هجری شمسی افتتاح شد اما هنر تئاتر در ایران هنری کاملن مردانه بود. چون نه تنها زنان نمی‌توانستند در صحنه‌ی تئاتر ظاهر شوند بلکه اجازه‌ی حضور در تماشاخانه و دیدن تئاتر را هم نداشتند و به جای بازیگران زن، مردان نقش آنها را اجرا می‌کردند. با این حال در دوره‌ی اول مجلس شورای ملی، چند نفر از زنان روشنفکر مانند خانم تاج‌ماه آفاق‌الدوله، علاقه مندی خودشان را به هنر تئاتر نشان دادند. او نمایش‌نامه‌ی نادر شاه نوشته‌ی نریمان نریمان‌اف، از ترکی به فارسی ترجمه کرد. اما حضور زنان در تئاتر چه به عنوان هنرپیشه و چه به عنوان تماشاگر تا سال 1295 هجری شمسی ممنوع بود و بعد از این سال در گراند هتل، یک نمایش‌نامه‌ی کمدی را به مدت ده سال بازیگران ارمنی، ترکی و یهودی بازی می‌کردند و تا مدت‌ها هیچ زن ایرانی در نمایش‌ها پا به صحنه نگذاشت. اما در دوره‌ی انقلاب مشروطه به ویژه پس از فتح  تهران، آزادی‌خواهان به تاثیر  اجتماعی تئاتر پی بردند و با تلاش فراوان بالاخر زن ایرانی برای اولین بار توانست در صحنه‌ی تئاتر حضور پیدا کند و در نمایش‌نامه‌ی طبیب اجباری نوشته‌ی مولیر،یک زن به همراه بازیگران مرد درمقابل 250 نفر تماشاگر که همگی هم مرد بودند، بازی کرد. این نمایشنامه که درباره‌ی حقوق زنان بود توسط گروه نمایشی ارمنیان و در مدرسه‌ی ارمنیان تهران اجرا شد.

در سال 1314 هجری شمسی، کانون بانوان تشکیل شد. این کانون در فعالیت‌های خود تعدادی نمایش هم به صحنه آورد که همه در جهت پیشرفت و تمدن‌خواهی زنان بود. در نیمه دوم سال 1302 هجری شمسی خانم ساری امانی از رشت، اولین نمایش‌نامه‌ی خود را در 25 اسفند ماه به نام «عروسی و دختر فروشی» در پنج پرده و در تماشاخانه‌ای در رشت به اجرا گذاشت.

این حرکت ادامه داشت تا اینکه در سال 1305 هجری شمسی علی‌نقی وزیری، هنرستان موسیقی را تاسیس کرد. در این هنرستان تئاتر و تابلوهای نمایشی همراه با موسیقی اجرا می‌شد و همین امر برای اسماعیل مهرتاش انگیزه‌ای شد که با هم کاری علی‌نقی وزیری برای ساختن اپرا دست بکار شوند و کار اپرا را با هم تجربه کنند. از سال 1310 هجری شمسی  امیر سعادت، تئاتر سعادت را با اولین  بازیگران زن ایرانی راه‌اندازی کرد وخانم‌ها: «شارمانی‌گل، پری گلوبندکی و ملوک مولوی» اولین بازیگران زن بودند که در این تئاتر پا به صحنه گذاشتند.

این جریان‌ها پی در پی و همراه با افت و خیزهای فراوان هرگز شکل رسمی به خود نگرفته بود تا اینکه در سال 1318 هجری شمسی با احداث هنرستان هنرپیشگی 12 زن در کنار 40 مرد امکان فراگیری فنون بازیگری را پیدا کردند. بعدها این افراد در تئاترهای مختلف مثل جامعه‌ی باربد، شهرزاد، دهقان،نصر، پارس و دیگر تئاترها کارکردند. از اولین بازیگران زن تئاتر در آن سال‌ها می‌توان از چهره‌هایی مثل رقیه چهره‌آزاد، هایده بایگان، عصمت صفوی، ایران دفتری، ایران قادری، شهلا ریاحی، مهری مهرنیا،ملکه رنجبر، توران مهرزاد و چند تن دیگر یاد کرد.  آن‌ها با حضور مداوم خود بر ممنوعیت بازی زنان غلبه کردند.

تشکیل گروه تئاتر هنر ملی  به سرپرستی عباس جوانمرد بود. این گروه توانست زنان هنرمند بسیاری را جدب خود کند و در همین راستا تئاتر آناهیتا به همت مصطفی اسکویی و مهین اسکویی پایه‌گذاری شد و این دو گروه به تربیت هنرپیشه و اجرای نمایش‌های متعددی پرداختند.

از سال 1339 اجرای نمایش در برنامه‌های تلویزیون سبب شد تا تئاتر در جامعه‌ی ایرانی وخصوصن خانواده‌های ایرانی تاثیر بسزایی داشته باشد و این عملکرد مثبت به مدت 7 سال تا دولتی شدن تلویزیون ادامه داشت. در دهه‌ی 40 فضای فرهنگی ایران بکلی تغییر کرد و می‌توان گفت که این دوره از دوران طلایی و شکوفایی تئاتر و ادبیات در ایران است. به ویژه برای زنان در تئاتر.

از سال 1343 شمسی  دانشکده هنرهای دراماتیک به همت دکتر مهدی فروغ تاسیس شد و بعد از آن در سال 1345 هجری شمسی دو رشته‌ی تئاتر وموسیقی در دانشکده هنرهای زیبای داتشگاه تهران به وجود آمد و زنان هنرمند ایرانی توانستند در این دو دانشکده تعلیم ببینند و به هنرنمایی بپردازند.

از سال 1346 مهم‌ترین اتفاق فرهنگی وهنری مثبت که در ایران روی داد، جشن هنر شیراز بود. نمایش، یکی از بخش‌های اصلی این جشن بود ومدت 10 سال برگزار شد. این رویداد با هدف تشویق در تولید هنرهای سنتی ایران بوجود آمد که بتواند با بالابردن استعدادهای فرهنگی وهنر سهم داشته باشد. این جشن توانست بانوان هنرمند بزرگی را در درون خود پرورش دهد و به جامعه‌ی ایرانی معرفی کند.

سوسن تسلیمی، بازیگر نام‌دار تئاتر ایرانی وتنی چند، از دل همین جشنواره بیرون آمدند.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , 

۳ Comments


  1. Elham
    1

    besiar jame va ziba bood!


  2. lella
    2

    daste shoma dard nakoneh khoob bood movafeq bashed


  3. mina
    3

    besiar ziba va mofid bod lezat bordim mamnon az zahamate shoma