Saturday, 18 July 2015
04 August 2021
به بهانه سال‌روز در گذشت «علی اکبر دهخدا»

«زبان پارسی مدیون دخو»

2010 February 26

محبوبه/ رادیوکوچه

mahboobeh@koochehmail.com

هفتم اسفندسال 1334خورشیدی مصادف با درگذشت «علی‌اکبر دهخدا»، نویسنده و پژوهش‌گر ایرانی و نویسنده و گردآورنده لغت‌نامه دهخدا است. بخش فکاهی روزنامه «صور‌‌اسرافیل» با عنوان «چرندوپرند» از پرطرفدارترین کارهای او بود، دهخدا در جریان نهضت ملی‌شدن نفت پشتیبان جدی دکتر مصدق بود.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

«علی اکبر دهخدا» در سال ۱۲۵۹ هجری خورشیدی در تهران متولد شد. پدرش «خان باباخان» که از ملاکان متوسط قزوین بود، پیش از ولادت وی از قزوین به تهران آمد و در این شهر اقامت گزید.

هنگامی که علی‌اکبر 10 ساله بود پدرش فوت کرد، و فردی به نام «میرزایوسف‌خان» قیم او شد اما دو سال بعد میرزایوسف‌خان نیز در گذشت.

او تحصیلات قدیمی را نزد «شیخ غلامحسین بروجردی» که از دوستان خانوادگی آن‌ها بود آموخت. بعدها به مدرسه علوم سیاسی رفت. پس از پایان تحصیل به خدمت وزارت امورخارجه در آمد. در سال ۱۲۸۱ با «معاون‌الدوله غفاری» که به وزیر مختاری ایران در کشورهای بالکان منصوب شده‌بود به اروپا رفت و حدود دو سال و نیم در اروپا و بیشتر در وین اقامت داشت. او در این مدت زبان فرانسه و معلومات جدید را تکمیل کرد.

بازگشت دهخدا به ایران مقارن با آ‎غاز مشروطیت بود. در حدود سال ۱۲۸۵ با هم‌کاری «جهانگیرخان شیرازی» و با سرمایه «قاسم‌خان تبریزی» روزنامه صوراسرافیل را منتشر کرد. بخش «چرند و پرند» در این روزنامه را او با امضای «دخو» می‌نوشت که با استقبال زیاد خوانندگان روبرو شد. «دخو» (مخفف دهخدا) شخصیت خیالی ساده‌دل حکایت‌ها و مثل‌های مردم قزوین است. دهخدا بعدها نام خانوادگی خود را از همین نام گرفت.

پس از به توپ بستن و تعطیل مجلس شورای ملی در دوره محمدعلی‌شاه، دهخدا، مانند بسیاری از آزادی‌خواهان، ناچار به استانبول و از آن‌جا به اروپا رفت.

در سوئیس سه شماره از «صوراسرافیل» را منتشر کرد. آنگاه دوباره به استانبول رفت و در سال 1287 شمسی روزنامه‌ای به نام «سروش» را به زبان فارسی انتشار داد. پس از فتح تهران به دست مجاهدین و خلع محمدعلی‌شاه، دهخدا از تهران و کرمان به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب شد.

دهخدا در دوران جنگ جهانی اول در چهارمحال و بختیاری گوشه‌نشین بود. پس از جنگ به تهران بازگشت.

در کشاکش انحلال سلطنت و برپایی جمهوری، دهخدا به عنوان اولین کاندیدای مقام ریاست جمهوری درایران مطرح شد

وى سردبیرى برخى نشریات مربوط به حزب کمونیست ایران (دهه ۱۹۲۰) را نیز در دورانى به عهده داشت. در کشاکش انحلال سلطنت و برپایی جمهوری، دهخدا به عنوان اولین کاندیدای مقام ریاست جمهوری درایران مطرح شد. شخصیتی ملی، سیاسی، ادیب، ستم‌دیده و از آن مهم‌تر، از کوره دفاع از ترقی و تحول ایران بیرون آمده بود.

حکومت پهلوی که مستقر شد، بیم از این کاندیداتوری به کینه تبدیل شد. دهخدا را می‌شد سر پیری و به جرم طرح او به‌عنوان اولین رئیس‌جمهوری ایران کشت، اما می‌شد به انزوا کشاند؛ و چنین کردند. او در انزوا همان کرد که فردوسی کرده‌بود. فرهنگ دهخدا را پایه ریخت.

دهخدا به همین دلیل تا پایان عمر مغضوب دربار سلطنتی ماند و در دوره رضا‌شاه از کارهای سیاسی کناره گرفت و به کارهای علمی و ادبی و فرهنگی مشغول شد. مدتی ریاست دفتر (کابینه) وزارت معارف، ریاست تفتیش وزارت عدلیه، ریاست مدرسه علوم سیاسی و سپس ریاست مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی تهران به او محول گردید. چند روز قبل از شهریور ۱۳۲۰ و خلع رضاشاه، معزول شد و پس از آن بیشتر به مطالعه و تحقیق و نگارش پرداخت.

دهخدا در جریان نهضت ملی شدن نفت پشتیبان جدی دکتر مصدق بود. در صورت پیروزى نهضت و اعلام جمهورى قراربود که وى کاندید ریاست‌جمهورى باشد. به همین خاطر نیز ماموران پس از کودتاى 28 مرداد به خانه‌اش ریختند و وى را به شدت مضروب نمودند.

دهخدا به غیر از زبان فارسی به زبان‌های عربی و فرانسه هم تسلط داشت و گاه برای تفنن شعر نیز می‌سرود. او در هفت اسفند ۱۳۳۴ در سن ۷۷ سالگی در تهران درگذشت و در گورستان «ابن‌بابویه» در مقبره خانوادگی مدفون شد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , ,