Saturday, 18 July 2015
16 October 2021
سومین کتاب محمد تنگستانی

«انتشار مجموعه شعر امیر زهرا از شاعر شعرهای جنگ‌زده»

2014 December 01

گزارش / رادیو کوچه

 

سومین کتاب محمد تنگستانی از سوی انتشارات «اچ‌انداس مدیا» هفته گذشته منتشر شد.

یکی از بارز‌ترین خصوصیات شعری محمد تنگستانی استفاده ابزار‌ها و ادوات جنگی به نفع یک متن عاشقانه است. منتقیدن و نویسندگان ادبیات ایران شاعر کتاب «امیر زهرا» را شاعر شعر‌های «جنگ زده» می‌نامند.

مجموعه شعر‌های «من، روی مینی به نام تو بود افتاد» و «فیلم کوتاه» کتاب‌های قبلی

این شاعر و روزنامه نگار ساکن بلژیک است.

انتشارات «اچ‌انداس مدیا» ناشر مجموعه شعر «امیر زهرا» از یک سال گذشته تا کنون کلیه آثار منتشر شده خود را از طریق فروشگاه‌های آمازون و «ماشین‌های چاپ اسپرسو» در اختیار خوانندگان فارسی زبان در سراسر جهان قرار داده است..

مجموعه شعر «فیلم کوتاه» نوشته محمد تنگستانی چهار سال پیش از سوی نشر شعر پاریس منتشر شد. شاعر کتاب «امیر زهرا» سی و دو سال پیش در آبادان به دنیا آمد.

«مهران جنگلی مقدم» نگاهی بر دو مجموعه شعر قبلی محمد تنگستانی «فیلم کوتاه» و «من روی مینی به نام تو بود افتاد» داشته است که در ادامه می‌خوانید:

لبانم بلاتکلیف است، بوسه‌ات را کجای جهان جا نهاده‌ای!

1

نقدی بر کتاب‌های محمد تنگستانی

مهران جنگلی مقدم

مجموعه شعر «فیلم کوتاه» دومین مجموعه محمد تنگستانی از دو دفتر تشکیل شده است. یک؛ دفتر «فیلم هندی» که همه شعرهای این دفتر شعر‌هایی کوتاه‌اند و دیگری دفتر «شعر جهانی» که در واقع یک شعر بلند به نام «یک شعر جهانی اما عاشقانه».

دفتر فیلم هندی به استثنای چند شعر دفتری متشکل از شعرهای کوتاه است. در این دفتر با سطر\شعرهایی کوتاه مواجه‌ایم که هر کدام می‌کوشد به تنهایی یا در پیوند با دیگر شعر‌ها به مثابه یک فیلم کوتاه (ناظر به نام مجموعه) به نظر آید. اما آنچه در اکثر سطرها/ شعرهای دفتر فیلم هندی از مجموعه فیلم کوتاه دیده می‌شود، فرم‌هایی ناتمام و‌‌ رها شده است. گویا اینکه «فیلم کوتاه بودگی» به عنوان ژانری مستقل در سینما کارکردی یکسره جدا و بیگانه از دیگر گونه‌های سینمایی دارد و با استناد مستقل بودن این ژانر از مولفه‌های مرسوم سینمای بلند و فرم کوتاه زمانی آن، می‌توان به هر گونه ناتمامی در فرم و ساختار به نام تجربه گرایی تن داد و آن را زیبایی‌شناسانه قلمداد کرد.

در تببین این ناتمامی و به عنوان نمونه در شعر صفحه ۲۲ کتاب که نام «فیزیک واحد ۲ اختیاری» را بر خود دارد در یک سطر کوتاه می‌خوانیم: علت عاشق بودن اوست. این سطر اول و میانی و آخر یک شعر است و نه تنها با شعر قبل و بعد از خود هم ارتباطی در فرماسیون شعری ندارد به طریق اولی در قالب همین یک سطر و ۴ کلمه هم ناتوان از خلق شعر است. به همین سیاق باقی شعرهایی که از این دست‌اند و تعدادشان هم در این مجموعه کم نیست.

محمد تنگستانی خود پیش‌تر درباره دفتر فیلم هندی از این مجموعه گفته بود: [در دفتر] «فیلم هندی» [از مجموعه فیلم کوتاه] اتفاق شاعرانه‌ای که به دنبالش می‌گردیم در متن رخ نمی‌دهد، بلکه در نام شعر‌ها به وجود می‌آید. نوشته‌ها در این کتاب خیلی ساده هستند و هیچ‌گونه وضعیت شاعرانه‌ای ندارند. با این‌حال شعر‌ها در این کتاب با نامشان به شعریت می‌رسند.

با این پیش فرض، تنگستانی وضعیت غیرشاعرانه‌ای که در این دست شعر‌ها حاکم است را پیشاپیش پذیرفته است. با این حال جدا از تاکید شاعر در خصوص نام شعر‌ها و رفع مسولیت از متن، پرسشی که پیش می‌آید این است شاعری که در مجموعه اول خود «من به روی مینی به نام تو افتاده بود» توانسته بود وضعیت شاعرانه‌ای را با درونمایه‌ای از اعتراض به جنگ و روابط ناشی از آنکه به گمان من از دشوار‌ترین درونمایه هاییست که می‌توان با رویکردی شاعرانه و نه شعار زده به آن پرداخت، ایجاد کند چرا در مجموعه فیلم کوتاه همانطور که خود نیز می‌گوید به وضعیت غیر شاعرانه در متن تن می‌دهد و وضعیت شاعرانه را به نام این شعر‌ها و ارتباط بین متنی آن‌ها با شعر تقلیل می‌دهد؟

در مجموعه فیلم کوتاه مخاطب قرار است با چه چیزی یا با چه وضعیتی روبرو شود؟ حال آنکه در بسیاری از این دست شعرهای این مجموعه با «فقدان وضعیت» روبرو هستیم. این بی‌وضعیتی نه تنها وضعیت غیرشاعرانه نام ندارد که به طریق اولی حتی خود «وضعیت» نیز به مثابه مجموعه‌ای باز از امکانات زبانی، فرهنگی و… که در بستر آن با نوع‌شناسی متن روبرو می‌شویم در آن غایب است. در غیاب وضعیت، ما نمی‌دانیم که اصولا چه می‌خوانیم و نه تنها متنی که می‌خوانیم برآمده از وضعیت شاعرانه نیست که فاقد هر نوع وضعیت انضمامی دیگر نیز هست.

در این شعر شما من را اشتباه گرفته اید/من آدم بشو نیستم (هچس) صفحه ۲۶

زیر باران در خیابان تو قدم می‌زدم / در حالی که تو از پنجره به من نگاه می‌کردی (یک شعر مزخرف و کاملا رمانتیک) صفحه ۲۳

فقدان وضعیت در این پاره‌ها نه لزوما به دلیل کوتاه نویسی مفرط در آن‌ها که به دلیل ناتمام ماندن و نطفه نبستن هر وضعیتی است که فی نفسه حامل نوعی از برانگیختگی و نیز به دلیل عدم خلق فضایی است تا ذهن خواننده را در بربگیرد و وضعیت‌های پیشین محاط بر ذهن او را در هم بریزد. تاکید و اشاره‌ی شاعر حتی به نام گذاری‌ها هم کمک به ایجاد چنین وضعیتی در این شعر‌ها نمی‌کند. این در صورتیست که در مقابل می‌توان از شعر «مسابقات جهانی بوکس» نام برد که در یک سطر (مشروط به نادیده گرفتن سطر توضیحی دوم) وضعیتی جدید خلق می‌کند و می‌تواند در یک سطر وضعیت‌های ذهنی پیشین را که از مقوله‌ای به نام عشق رمانتیک وجود دارد را در هم بریزد: عشق شما به یک مشت هم نیاز دارد/ تا خیلی‌ها را بترسانید (صفحه ۲۰)

2

با این حال دفتر فیلم هندی از این مجموعه، شعرهای موفقی هم دارد. شعرهایی مانند «پازل»، «سهراب عوضی بود» و «هر دو خیابان بودند»: اگر قیافه‌ام را بردارم حتما عاشقم می‌شوی/ این را همیشه جنده‌ها می‌گویند/پخت و پز/شست و شو/سارق جوانی بود که در روز روشن به من شبیخون زد/ این را مادرم می‌گفت/ و هر دو را یک روز عصر/ خیابانی که با خود آورده بود با خود برد (هر دو خیابان بودند) صفحه ۴۹

ونیز شعر بلند «یک شعر جهانی اما عاشقانه» صفحه ۶۵ از دفتر دیگر این مجموعه که در ادامه بلند نویسی‌های معمول این شاعر می‌توان از آن به عنوان نمونه‌ای موفق نام برد:

نبود تو زمستان گرمی را در جیبم گذرانده است/ انگار که در نیم کره دیگری ست/و تابستان است /برای سرگرمی خودم هم که باشد به بهانه او هر روز به پارک می‌روم/ قرار راس ساعت هفت بود/ او هر وقت که عاشق‌ام بود دیر می‌کرد.

اصولا محمد تنگستانی با مجموعه «من روی مینی به نام تو افتاده بود» و شعرهای بلند دیگری که از او منتشر شده مانند «جنگ زده موهات شدوم مادر» نشان داده که در بلند نویسی شاعر موفقی است و در این فرماسیون است که می‌تواند حتی با مجموعه‌ای از سطرهای منفرد معمولی و خالی از وضعیت شاعرانه، فضای شعری خلق کند و وضعیت‌های پیشنی حاکم بر ذهن مخاطب را به چالش بکشد. شعر بلند «یک شعر جهانی اما عاشقانه» شعری است مضطرب که از بسط و نشان دادن وضعیت کوتاه نمی‌آید و در آن می‌توان اضطراب ناشی از زندگی را دریافت. شعر با مخاطب قرار دادن معشوق آغاز می‌شود و پیش می‌رود: مبادا تاویل خسته و آواره‌ات کند عشق من/ شط العرب چشمهای من/ جنگ است، جنگ، / جنگ چشمان توست با من/ نام از این پس بوسه ایست/ لبان خشک و خسته‌ات را تکانی ده

و در انت‌ها در وضعیتی روان پریش مخاطبِ شاعر از معشوق به مادر که بر بالین عاشق رو به مرگ ایستاده است تغییر می‌کند و فضای شعر در گفتگویی بین مادر، معشوق و شاعر با سطرهایی مانند آرام باش فرشته کوچکم، آرام باش دلبر کوچکم دست به دست می‌چرخد و به انت‌ها می‌رسد.

می‌خواهم کفر بگویم: عاشق معشوقه‌ام هستم/ آرام باش پسرم/آرام باش دلبرکم/ مادر حق داری که شیر کم چرب و نامرغوبت را حرامم کنی

در مجموعه فیلم کوتاه هم شعر ضعیف می‌توان خواند هم شعر خوب. از این نظر می‌توان گفت که در انتخاب شعرهای مجموعه فیلم کوتاه، سخت گیری صورت نگرفته است و بلندپروازی‌ها و جسارت مجموعه اول تنگستانی در آن دیده نمی‌شود. اما محمد تنکستانی به شهادت مجموعه «من به روی مینی به نام تو افتاده بود» و چند شعر خوب مجموعه «فیلم کوتاه» نشان داده که از نگاهی جسورانه در شعر معاصر ایران برخوردار است و می‌توان به مجموعه سومی که از او به نام «امیر زهرا» منتشر شد است خوشبین و امیدوار بود. به خصوص آنکه انباشت شعری او اینک از تجربه زیست در جهان تبعید غنی‌تر از گذشته است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,