Saturday, 18 July 2015
23 November 2020
گزارش روز

«میزان خط فقر در ایران، معمایی حل نشدنی»

2010 April 06

سام شریف / رادیو کوچه

sam@koochehmail.com

هنگامی که در 22 اسفند 1388 شورای عالی کار  حداقل دست‌مزد کارگران را برای سال آینده با 15 درصد افزایش نسبت به سال قبل 303 هزار و 48 تومان تعیین کرد بار دیگر صحبت‌هایی مبنی بر عدم افزایش مناسب با تورم و خط فقر بر سر زبان ها افتاد. آمار دقیق خط فقر در ایران سال‌هاست که به دلایل مختلف از اعلام آن سر باز زده می‌شود. آقای «شیخ‌الاسلامی» وزیر کار جمهوری اسلامی 13 فروردین (۲ آوریل) در مصاحبه با خبرگزاری ایلنا، در پاسخ به این پرسش که فاصله خط فقر با حداقل دست‌مزد کارگران چه‌قدر است، گفت: «‌نمی‌دانم خط فقر چه‌قدر است، اگر میزان خط فقر را از حداقل دست‌مزد کم کنیم، فاصله آن به دست خواهد آمد.»

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

این در حالی که به گفته بسیاری از کارشناسان دانستن میزان خط فقر شاخصی بسیار ضروری برای تعیین حداقل دست‌مزد کارگران و دیگر برنامه ریزی‌های اقتصادی و حمایتی از اقشار آسیب‌پذیر جامعه است. یکی دیگر از دلایلی که میزان خط فقر در ایران در سال‌های اخیر با ریزبینی بیشتری مورد توجه قرار می‌گیرد این است که محمود احمدی‌نژاد رییس جمهور ایران با شعار فقرزدایی و حمایت از اقشار ضعیف و دردمند جامعه برنده کارزار انتخابات شد و رییس جمهور تا پایان دولت نهم و حتا در رقابت با دیگر نامزدها برای کسب قدرت در دوره دهم هم‌چنان این ژست را حفظ کرد.

سال 84 در حالی که مرکز آمار ایران خط فقر را ۱۵۰ هزار تومان برآورد کرده بود رییس سازمان برنامه و بودجه در واپسین ماه‌های دولت محمد خاتمی اعلام کرد که حداقل حقوق کارمندان دولت 117 هزار تومان تعیین شده است. اما شاید این آخرین بار بود که خط فقر به صورت رسمی اعلام می‌شد. در دی ماه ۱۳۸۶، «عبدالرضا مصری» وزیر سابق رفاه در یک مصاحبه تلویزیونی تاکید کرد که در ایران هیچ کسی زیر «خط فقر مطلق» قرار ندارد.

یک سال بعد، در بهمن ۱۳۸۷، «محمد مدد» رییس وقت مرکز آمار ایران، از ابلاغ «عدد واقعی» خط فقر از سوی آن مرکز به وزارت رفاه خبر داد، اما در مورد بزرگی عدد، به این توضیح بسنده کرد که «این وظیفه وزارت رفاه است و اگر آن‌ها صلاح بدانند خودشان اعلام می کنند.»

چند ماه بعد، در مرداد ماه ۱۳۸۷، فصل‌نامه «آمار اقتصادی» که توسط بانک مرکزی منتشر می‌شود، با استناد به آمار اداره تحقیقات و مطالعات آماری بانک مرکزی، تعداد افراد زیر خط فقر در جامعه ایران را معادل ۱۴ میلیون نفر برآورد کرد.

«حسین راغفر»، استاد دانشگاه و تدوین‌گر «نقشه جغرافیایی فقر در کشور»، در خرداد ماه ۱۳۸۷ در یک ارزیابی غیردولتی، تعداد افراد زیر خط فقر در ایران را بین  29 تا تا 32 درصد تخمین زد. و سرانجام محمود احمدی‌نژاد در 16 شهریور 1388 در نشست خبری با خبرنگاران خارجی در پاسخ به سوال خبرنگاری که دلیل عدم اعلام خط فقر را جویا شد، گفت: «خط فقر از این سرکاری‌هاست؛ خط فقر یک چیز نوسانی است، بستگی دارد شما خط فقر را چه چیز تعریف کنید، می‌شود خط فقر.»

گرچه سیاست دولت نهم و هم اکنون دولت دهم بر عدم تعیین خط فقر قرار گرفته اما در اکثر کشورها، دولت‌ها برای برنامه‌ریزی جهت کاهش فقر، براساس تعاریف سازمان ملل، خط فقر را طبق میزان درآمد شهروندان تعیین و اعلام می‌کنند. کارشناسان اعتقاد دارند اگرچه اعلام خط فقر به‌ خودی خود ارزش چندانی ندارد اما اساس تصمیم‌گیری‌ها و سپس ارایه گزارش عمل‌کرد دولت‌ها از روند کاهش فقر، تعیین خط فقر نسبی و مطلق در جامعه است. فقر نسبی به شرایطی گفته می­شود که درآمد یک خانواده برای تامین نیازهای متفاوت آن کافی نباشد. فقر شدید یا مطلق موقعیتی است که شهروندان از تامین ابتدایی­ترین نیازها، و حتا سیرکردن شکم خود عاجز باشند. نهادهای بین­المللی چند سال پیش برای به دست دادن یک تعریف عام و جهان‌شمول کسانی را که در روز کمتر از یک دلار در اختیار داشته باشند، در فقر مطلق به شمار آوردند. با این حساب، ادعای وزیر رفاه که زمانی گفته است در ایران هیچ کس در فقر مطلق نیست، درست از آب درمی­آید. حتا با افزایش این رقم به دو دلار نیز شاید کمتر کسی در ایران در فقر شدید باشد.

کارشناسان معتقدند، تعیین خط فقر به این شیوه برای تسهیل برآوردها در سطح جهان است و مشخص‌کننده‌ی وضعیت مردم همه­ی کشورها، از جمله ایران، نیست. عده­ای نیز بر این اعتقادند که دست‌رسی نداشتن به حداقل دو هزار کالری انرژی در روز می­تواند مبنای علمی­تری برای سنجش فقر شدید باشد. در حالی که تعریف دقیق فقر شدید کار ساده­ای نیست، شناخت افرادی که در فقر نسبی به‌سر می­برند نسبتن راحت­تر است. اطلاعات مرکز آمار ایران و شاخص کالاها و خدمات که بانک مرکزی اعلام می­کند، در قیاس با درآمد قشرهای مختلف، بیان‌گر موقعیت اقتصادی آن‌ها است. یک مقام وزارت رفاه و تامین اجتماعی اعلام کرد که در حال حاضر یک‌ چهارم مردم ایران زیر خط فقر قرار دارند.

ایران بیش از ۷۰ میلیون جمعیت دارد که براساس اعلام «حسن‌علی ضیایی»، معاون وزیر رفاه، بیش از ۱۷ میلیون نفر از این جمعیت زیر خط فقر قرار دارند.

این برای نخستین‌بار طی سال‌های اخیر است که مسوولان وزارت رفاه، به‌طور تقریبی، آماری از کسانی که زیر خط فقر قرار دارند، ارایه می‌کنند. گزارش‌های غیررسمی، از قرار گرفتن بیش از ۲۰ میلیون نفر از جمعیت ایران در زیر خط فقر حکایت دارد، اما مسوولان وزارت رفاه حاضر نیستند این گزارش‌ها را تایید کنند.

میزان خط فقر در ایران

مطابق برآورد «حسین راغفر»، صاحب نظر و محقق در حوزه فقر، خط فقر در ایران در سال 87 حدود 800 هزار تومان است . براساس گزارش های بانک مرکزی متوسط هزینه ماهانه خانوار شهری در سال 87، معادل 881 هزار تومان است. محاسبه این رقم در حالی انجام می‌شود که براساس مطالعات مرکز پژوهش‌ها دهک‌های کم‌درآمد جامعه تا 70 درصد درآمد خود را صرف خرید یا اجاره مسکن می‌کنند. از سوی دیگر، به تازگی دبیر مجمع اسلامی کارکنان بانک‌ها، اعلام کرد میانگین دریافتی کارکنان بانک‌ها، حدود 290 هزار تومان است. اگر درآمد 800 هزار تومان را معیار خط فقر مطلق قرار دهید، بیش از پنج دهک جامعه یعنی حدود 35 میلیون نفر  در ایران زیر خط فقر مطلق زندگی می‌کنند.

توزیع نابرابر درآمدها

قطع نظر از میزان خط فقر مطلق، ضریب جینی مواد خوراکی و غیرخوراکی نیز نشان می‌دهد در کشور ما هزینه‌هایی که صرف مواد خوراکی و غیرخوراکی می‌شود قابل توجه است. بر اساس مرکز آمار ضریب جینی هزینه‌های غیرخوراکی خانوارهای شهری در سال 87، حدود 45 درصد است که در حوزه نابرابر شدید درآمد در کشور محسوب می‌شود. بر اساس آمارهای بانک مرکزی طی سال‌های اخیر فاصله طبقاتی افزایش یافته و این به معنای افزایش فقر در دهک‌های کم‌درآمد جامعه است و ضریب جینی طی این سال‌ها روند روبه رشد داشته است.

طرح هدف‌مند کردن یارانه‌ها، بیم افزایش فقر

این میزان فقیر در کشور در حالی است که ایران یکی از بزرگ‌ترین کشورهایی است که به پرداخت یارانه می‌پردازد. بنابه مصوب مجلس از اردیبهشت امسال قرار است دولت طرح هدف‌مند کردن یارانه‌ها را اجرا کند که بسیاری از کارشناسان و حتا بعضی از نمایندگان مجلس در مورد آثار تورمی این طرح هشدار داده‌اند. بنا‌به گفته کارشناسان مختلف حداقل میزان تورم در سال جاری با اجرای طرح هدف‌مند کردن 50 درصد است و با این میزان احتمالن شاهد گسترش بیشتر خط فقر در ایران خواهیم بود. تورم 50 درصدی در حالی برای اقتصاد ایران در راه است که میزان حداقل حقوق تنها افزایشی 15 درصدی داشته است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , ,