Saturday, 18 July 2015
29 November 2020
زیر باران - سازهای ایرانی

«تنبور، ساز عشاق»

2010 April 07

مارال / رادیو کوچه

maral@koochehmail.com

طنبور (تنبور)

طنبور یا تنبور یکی از سازهای زهی است که در آن سیم‌ها از روی دسته‌ای بلند و کاسه‌ای عبور کرده‌است و با ضربه انگشتان به صدا درمی‌آید.

امروزه از تنبور می‌توان به ساز محلی با دسته‌ای بلندتر و کاسه‌ای بزرگ‌تر و منحنی‌تر از سه‌تار، دارای دو یا سه سیم و چهارده پرده که به فاصله اکتاو در ساز پرده‌بندی شده‌اند، تعبیر نمود. تنبور را با پنجه می‌نوازند و این دلیلی بر ارتباط خانوادگی میان تنبور و دوتار محلی و سه‌تار است که آن‌ها نیز با انگشت(ناخن) به صدا در می‌آیند؛ هر چند که ویژگی‌های اجرایی آن در دوتار مشهود نیست.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

تنبور یکی از سازهای‌ست که در نواحی باختری ایران به ویژه در انجمن تنبورنوازان، قلندران و درویش‌های اهل طریقت و اهل حق کردستان و کرمانشاهان استفاده می‌گردد که به وسیله آن موسیقی مذهبی خود را اجرا می‌کنند.

بر پایه سه مجسمه‌ی کوچک بازیافت شده در خرابه‌های شوش، تنبور دارای تاریخچه‌ای مربوط به حدود ‌۱۵۰۰‌ پیش از میلاد مسیح است. این ساز زمانی در انواع کاسه‌ی گلابی‌شکل، در ایران و سوریه ساخته می‌شد که بعدها از طریق ترکیه و یونان به باختر رفته و کاسه بیضی‌شکل آن در مصر باب شد.

از تنبور به سه‌تار باستانی ایرانیان تعبیر شده‌است که در زمان ساسانیان (خسرو پرویز) و قبل از آن هم به کار نواختن می‌آمد. تنبور، ساز نوازندگان ایرانی محسوب می‌شد و «ابن‌خردادبه» آوازخوانی مردم ری و طبرستان و دیلم را با تنبورها درست شمرده، می‌گوید ایرانیان تنبور را برتر از دیگر سازها دانسته و می‌نوازند.

تنبور در نوشته‌های موسیقی عرب به شکل سازی کامل و مناسب برای همراهی باآواز معرفی گردیده و از آن به عود دسته بلند ایرانی تعبیر شده‌است.

ساختمان

بلندی این ساز در نمونه‌های مختلف یکسان نیست و بدون در نظر گرفتن نمونه‌های استثنا ۸۵ تا ۹۰ سانتی‌متر می‌باشد. و تشکیل شده‌است از : کاسه، دسته، صفحه، سیم گیر، خرک دسته، خرک صفحه، دو یا سه گوشی، دو یا سه سیم و ۱۳ یا ۱۴ دستان. کاسه‌ی این ساز را از چوب توت می‌سازند که انتخاب نوع چوب، یعنی این‌که از چه جنس توتی باشد، خود دارای نکاتی است.

کوک تنبور: امروزه مبنای صداهای موسیقی در سازها نت دوی دیاپازن است که سازهای شاخص موسیقی ایرانی نیز از آن تبعیت نموده‌اند. به عنوان مثال اکثر نوازندگان تار، دست باز یا مطابق دو سیم اول که سیم‌های اصلی تارند را برابر با نت یاد شده می‌گیرند. همین امر باعث شده‌ که صدای سازهای ایرانی به‌دلیل مبالغه در زیر شدن از اعتدال خارج، و بیشتر صداها خشک و بدون طنین و از حالت اصلی خود خارج گشته‌اند. در گذشته مبنای صداهای موسیقی نت لا بوده‌است؛ چه در موسیقی ایرانی و چه در موسیقی جهانی. این امر تاکنون در تنبور مراعات گردیده یعنی دست باز یا مطابق دو سیم اول که سیم‌های اصلی تنبور‌اند و به صورت معمول با نت لا برابر است؛ یعنی یک و نیم پرده بم تر از مبنای امروزی کوک می‌شوند.

بربط (عود)

زدود دل گره بر عود می‌زد               که عودش بانگ بر داوود می‌زد

عود در اصل همان بربط ایرانی و از سازهای بسیار قدیمی است. نخستین بار فارابی به شرح آن پرداخت و آن را از سایر سازهای معمول دوران خودش کامل‌تر دانست،، وبه همین دلیل آن را مورد آزمایش قرار داد و بعد از وی، سایرین نیز در این زمینه از او پیروی کردند.

به اصطلاح قدما بربط (عود) دارای چهار وتر بوده که بعدها وتر پنجمی نیز به آن اضافه شد. وترهای عود در ابتدا فرد بودند، ولی بعدها برای آن‌که صدای آن قوی‌تر شود، هر یک از وترها را جفت بستند. وترهای این ساز به فاصله‌‌ی چهارم درست کوک می‌شد و اسامی آن‌ها از بم به زیر این‌چنین بود: بم، سه‌تا (مثلث)، دوتا (مثنی)، زیر، و حاد.

بربط (عود) در اندازه‌های مختلف ساخته می‌شود که اندازه‌ی معمول و متداول آن همان سازهای ساخت ایران است و به طور کلی می‌توان گفت که بزرگ یا کوچک بودن این ساز باعث اشکال یا سهولتی در نوازندگی نمی‌شود.

عودهای ساخته شده در کشورهای عربی دارای کاسه‌ای بزرگ هستند؛ عودهای ترکیه، کوچک، و عودهای ساخت ایران در اندازه‌ی متوسط می‌باشند.این ساز با توجه به صدای گرم و جذاب آن به خوبی قابل استفاده در موسیقی‌های سنتی ایران است؛ به‌ویژه برای تک‌نوازی آوازها و گوشه‌های اصیل ایرانی. بربط (عود) سازی‌ست با صدای بم و دل‌نشین که به علت وسعت صدای کم، که در مجموع دو اکتاو است، نوازنده باید دقت و سلیقه‌ی بیشتری از خود نشان دهد تا در نواختن آن موفق شود.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , ,