Saturday, 18 July 2015
27 November 2020
معرفی سازهای ایرانی

«در آمدی بر ساز تار»

2010 April 11

مارال / رادیو کوچه

maral@koochehmail.com

چنگ و قانون جهان را تارهاست  /  ناله‌ی هر تار در فرمان تو  (مولانا)

«تار» یکی از سازهایی‌ست که می‌توان آن را به عنوان یکی از اصیل‌ترین سازهای ایرانی، از دسته سازهای سیمی مضرابی معرفی کرد؛ تار و سه‌تار را می‌توان مانند دو برادر از یک خانواده به شمار آورد؛ با اندک تفاوتی از قبیل اندازه، نوع و شیوه‌ی نواختن، سیم‌ها، هارمونی صدا و …

تار از نظر معنوی به معنای «تار مو»، «تار ابریشم»، «زه»، «وتر»، «رشته»، و به اصطلاح امروز «سیم» و امثال آن است؛ هم‌چنین در سازشناسی لفظ «تار»، به معنای یک ساز مستقل اطلاق می‌شود.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

گفته شده تار از دوره‌ی قاجاریه به بعد به عنوان یکی از سازهای ملی درآمده و با آن می‌توان تمام نغمه‌های متداول ایرانی را به خوبی نواخت. آن‌چه مسلم است ما تا دوران صفویه سازی به نام و شکل تار امروزی نداشتیم؛ چرا که در نقاشی‌های آن دوره نیز اثری از آن دیده نمی‌شود، در صورتی که در مجلس بزم تالار چهل ستون اصفهان، کمانچه و عود و سنتور را می‌بینیم. بنابراین می‌توان این طور نتیجه گرفت که تار در دوره‌ی قاجار به عنوان یکی از ارکان موسیقی ایران شناخته شد. البته در ایران ساز دیگری نیز از نوع تنبور و سه‌تار داریم که «دوتار» نامیده می‌شود و در میان ترکمن‌های دشت گرگان معمول و متداول است، و شاید به‌توان در قفقاز که نوعی از تار بسیار معمول است، سابقه‌ی قدیمی‌تری برای آن پیدا کرد.

اسامی اجزای مختلف تار به این ترتیب است: سیم‌گیر، کاسه، نقاره، دسته، پوست، خرک، پرده‌ها، شیطانک، پنچه، مضراب، سیم و گوشی.

سیم‌های تار در واقع نوعی اقتباس از سه‌تار است، با این تفاوت که برای قوی‌تر شدن صدا سیم‌های اول و دوم زرد و سفید را به صورت دوتایی بسته‌اند و سیم ششم آن‌طور که معروف است بعدها توسط «غلام‌حسین درویش‌خان» از روی سه‌تار به آن اضافه شد.

دو سیم دوم که معروف به سیم سل هستند و به رنگ نارنجی یا رنگ زنگ دیده می‌شوند، با هم کوک می‌شوند؛ و هم‌چنین اندازه و قطر آن‌ها باید به اندازه‌ی دو شماره از سیم‌های سفید بزرگ‌تر باشد.

سیم پنجم که آن را سیم هنگام می‌خوانند، باید از جنس دو سیم اول، یعنی سیم‌های سفید باشد؛ هم‌چنین باید به خاطر داشت که کوک این سیم در اجراهای موسیقی متفاوت است.
سیم ششم که آن را به نام «سیم بم» می‌شناسند، از جنس برنج است؛ کوک این سیم نیز در اجراها و دستگاه‌های موسیقی متفاوت است.

مشخصات دسته‌ی ساز: روی دسته‌ی تار دو استخوان کلفت و بزرگ قرار دارد که از استخوان شتر و یا استخوان پشت ماهی‌ست؛ در وسط این استخوان چوبی قرار دارد که پرده‌ها روی آن بسته می‌شوند.

تعداد حداقل پرده‌ها برای این ساز 25 عدد است؛ هم‌چنین می‌توان تعداد را برای صدا‌دهی مضاعف به 28 و یا حتا بیشتر نیز افزایش داد. جنس این پرده‌ها از زه یا روزده‌ی گوسفند است.

طول تار معمولن بین 93 تا 96 سانتی‌متر است؛ و طول سیم مرتعش، یعنی فاصله‌ی خرک تا شیطانک 66 سانتی‌متر است.

جعبه‌ی طنینی تار، کاسه‌ای مرکب از دو قسمت است؛ که قسمت بزرگ‌تر را کاسه، و بخش کوچک‌تر را نقاره می‌نامند. هر کدام از این دو قسمت به صورت قلب نقش‌بندی شده‌اند که این دو قلب به یک‌دیگر چسبیده‌اند.
روی دهانه‌ی کاسه و نقاره، پوست نازک بره کشیده شده است، که این پوست موجب می‌شود بازتاب صدا پس از ارتعاش سیم‌ها، بیشتر شود. این در حالی‌ست که در سه‌تار به جای پوست از یک قطعه‌ی وبی استفاده می‌شود؛ و یکی از دلایلی که سبب می‌شود سه‌تار صدایی آرام‌تر داشته باشد، وجود این قطعه‌ی چوبی‌ست.                                                                                                            جنس کاسه و نقاره از چوب درخت توت، و چوب دسته نیز از فوفل یا گردو انتخاب می‌شود.

محل اتصال سیم‌ها به کاسه توسط سیم‌گیر انجام می‌شود؛ خرک ساز، سیم‌ها را روی پوست نگه می‌دارد و در انتها سیم‌ها توسط شیطانک گرفته می‌شوند و به وسیله‌ی گوشی محکم می‌شوند.

دامنه‌ی صوتی تار دو هنگام و پنج نت است؛ از do2  تا  sol4  و در تار جدید سه هنگام و یک نت وسعت دارد.

پدر تار ایران «علی‌نقی وزیری» موسیقی‌دان معاصر، با تغییر قطر سیم‌ها و پوست و امتداد دسته‌ی تار    روی  نقاره، سه نوع تار دیگر ابداع نمود و آن‌ها را تار باریتون(تار معمولی)، تار باس، و  سپران نامید.

مغنی ملولم نوایی بزن  /  به یکتایی او، دوتایی بزن (لسان الغیب)

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , ,