Saturday, 18 July 2015
05 December 2020
به بهانه سال‌روز درگذشت «اميراسداله علم»

«مرد سایه سلطنت پهلوی»

2010 April 14

محبوبه / رادیو کوچه

mahboobeh@koochehmail.com

25 فروردین 1357 از واشنگتن به تهران گزارش رسید که «امیراسداله علم» در 59 سالگی در آمریکا از بیماری سرطان در گذشته است. علم که یک امیرزاده از خراسان (بیرجند) بود در دوران سلطنت محمدرضا پهلوی بارها وزیر و نخست وزیر شده بود، حزب مردم و شرکت‌های تجاری متعدد تاسیس کرده بود و آخرین سمت مهم او وزارت دربار بود. او یکی از مهم‌ترین چهره‌های سیاسی دوران محمدرضا پهلوی و از دوستان خصوصی شاه به‌شمار می‌رفت.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

«امیر اسداله علم» در یکم مرداد ماه 1298 خورشیدی، سه ماه پیش از تولد محمدرضاشاه، در بیرجند  در خراسان جنوبی فعلی به دنیا آمد. پدر وی «محمد ‌ابراهیم‌خان» امیر قاینات و معروف به «شوکت‌الملک» از پشتیبانان رضاشاه بود و به دربار، رفت و آمد می‌کرد و به شاه دست‌رسی مستقیم داشت. اسداله علم تحصیلات ابتدایی را در مدرسه «شوکتیه» بیرجند گذراند، همزمان نیز به فراگیری زبان‌های انگلیسی و فرانسه پرداخت‌.

امیراسداله به توصیه رضاشاه برای ادامه تحصیل به جای اروپا در دانش‌کده کشاورزی نوبنیاد کرج نام‌نویسی کرد و در پنجم مرداد 1321 لیسانس (مهندسی کشاورزی‌) گرفت و سپس با دختر «ابراهیم‌ قوام‌الملک شیرازی»  از رجال دوره رضاخان ازدواج کرد. امیراسداله با اعمال نفوذ پدرش‌، در 1323، پیش‌کار مخصوص محمدرضا شاه شد و این سمت را تا اواسط 1326  خورشیدی حفظ کرد. در سال 1327 از سوی «قوام السلطنه» به فرمان‌داری کل سیستان وبلوچستان منصوب شد. در کابینه دوم ساعد مراغه‌ای سمت وزارت کشاورزی را عهده‌دار شد. او این سمت را در کابینه «رجب‌علی منصور» نیز حفظ کرد ودر کابینه «رزم‌آرا»وزیر کار شد.

با قتل رزم‌آرا و نخست وزیری «مصدق‌«، علم از سوی شاه سرپرست اداره املاک ومستغلات پهلوی شد. پس از کناره‌گیری «سپهبد فضل‌اله زاهدی» در فروردین 1334، علم در کابینه «حسین علا» وزیر کشور شد. او در این سمت که تا فروردین 1336 ادامه داشت‌، استان‌داران و فرمان‌داران سراسر کشور را تعویض کرده و عناصر مورد اعتماد شاه را جایگزین ساخت.

علم در 27 اردیبهشت سال  1336 «حزب مردم» را در چارچوب تحقق سیاست‌های انگلیس در ایران تشکیل داد. اما ریاست وی بر این حزب تا شهریور 1339 دوام یافت و به دنبال مشکلات و پی‌آمدهای انتخابات تابستان 1339 مجبور به استعفا از دبیرکلی حزب مردم شد.

امیراسداله علم پس از عزل «علی امینی» از مقام نخست وزیری‌، در تیر 1341 مأمور تشکیل کابینه شد و تا اسفند سال بعد عهده‌دار این سمت بود.

مهم‌ترین رویداد این دوره تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی بود. این لایحه به دلیل آنکه ماهیت ضداسلامی داشت مورد اعتراض شدید روحانیون به ویژه «آیت‌اله‌خمینی»‌ قرار گرفت و اوج‌گیری مخالفت‌های مردمی سبب شد تا علم از اصرار بر تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی عقب نشینی کرده و لغو آن را در آذر 1341 اعلام نماید.

برگزاری رفراندم ششم بهمن 1341 و تحریم آن توسط مردم‌، کشتار طلاب در مدرسه فیضیه قم در فروردین 1342، بازداشت آیت‌اله خمینی در 15 خرداد 1342 و سپس سرکوب خونین قیام پانزده خرداد از دیگر رویدادهای عمده دوران نخست وزیری علم بود.

علم پس از استعفا از نخست وزیری‌، در اسفند 1342، به ریاست دانشگاه پهلوی شیراز منصوب شد واین سمت را تا 1345 حفظ کرد. وی سپس در 19 آبان همان سال وزیر دربار شد. وی هم‌زمان چندین مقام تشریفاتی دیگر از جمله آجودانی مخصوص محمدرضا شاه‌، نمایندگی ویژه شاه در هیات مدیره بنیاد پهلوی‌، عضویت درهیأت مدیره بنگاه ترجمه و نشر کتاب‌، مدیریت عامل کمیته پیکار با بیسوادی‌، عضویت در هیأت مدیره سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی و دبیرکلی «حزب مردم‌» را به تدریج برعهده گرفت‌. با این حال وزارت دربار مهمترین شغل سیاسی وی بود. وی در نخستین روزهای سمت جدید اعلامیه‌های تاج‌گذاری شاه و جشن های 2500 ساله شاهنشاهی را انتشار داد و سرپرستی هر دو جشن را عهده دار شد.

علم تا هشت ماه قبل از مرگ یعنی به مدت دوازده سال وزیر دربار و یار و ندیم محمد رضاشاه بود.

علم در تمام سال‌های وزارت خود در دربار، رابطه با مأموران سیاسی و اطلاعاتی انگلیس را در ایران حفظ کرد. او در این سال‌ها عامل تحکیم منافع انگلیس در ایران بود و بادولت‌مردان و سفرای آمریکا نیز رابطه صمیمانه‌ای برقرار کرده بود.

علم در سال های آخر دچار بیماری سرطان شد. چندی در بیمارستان‌های آمریکا به معالجه پرداخت. هنگامی که در آمریکا تحت معالجه بود شاه او را از وزارت دربار تغییر داد و سمت او را به امیر عباس هویدا داد و به این ترتیب امیر اسداله علم مرد قدرتمند دربار پهلوی واعجوبه سیاست در تاریخ معاصر ایران در 25 فروردین 1357 در آمریکا در سن 59 سالگی درگذشت.

روز بعد جسدش به تهران انتقال یافت و روز یکشنبه 27 فروردین 1357 در اقامت‌گاه خانوادگی خاندان علم در حرم حضرت رضا به خاک سپرده شد.

علم مردی بسیار متمول بود و املاک زیادی در خراسان سیستان و بلوچستان و فارس متعلق به او بود و غیراز اجاره بها سال‌یانه آنها مبلغ بسیار زیادی از کشاورزی خود بدست می‌آورد. قسمت اعظم زعفران ایران به او تعلق داشت و بهره‌برداری او در کشور به مراتب از شاه بیشتر بود. او پسر نداشت و فقط دو دختر به نام‌های رودابه و ناز داشت.

علم از دوستان بسیار نزدیک و محرم اسرار محمدرضا پهلوی بود که از خود یادداشت‌های محرمانه‌ای به جا گذاشته است. این یادداشت‌ها به عنوان گزارشی دقیق از وضعیت دربار پهلوی و شخص شاه اعتبار زیادی دارد. یادداشت‌هایی که سال‌ها بعد دکتر «علی‌نقی عالی‌خانی» آن‌ها را ویرایش کرد و کتاب «یادداشت‌های علم» را درآورد.

منبع ها:

موسسه مطالعات و پژوهش

ویکی‌پدیا

زندگی‌نامه امیر اسداله علم

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , ,