Saturday, 18 July 2015
05 December 2020
گزارش روز

«درخشش طلای سرخ ایران، زعفران در هاله‌ای از ابهام»

2010 April 14

سام شریف / رادیو کوچه

sam@koochehmail.com

کاشت زعفران در ایران از قدمت ۳۰۰۰ ساله برخوردار است. این گیاه رنگی و گران‌بهای چندین ساله، بدون ساقه ‌است و پیاز دارد و چون در خاک کویر به عمل می‌آید، به طلای سرخ و یا طلای کویر شهرت یافته‌است. از هر ۱۵۰ گل، یک گرم زعفران و از حدود ۱۴۷ هزار گل تازه، یک کیلو زعفران خشک به دست می‌آید.

زعفران به علت طعم و رنگ و عطر عالی، کاربردهای فراوانی در تولید فرآورده‌های غذایی، دارویی و شیمیایی دارد و با توجه به محدودیت کشت و تولید، از فرآورده‌های گران قیمت به شمار می‌رود. ایران با تولید بیش از 85 درصد زعفران جهان، به طور مسلم بزرگ‌ترین تولیدکننده طلای سرخ در دنیا است و پس از ایران‌، یونان با 5/7 تن‌، مراکش با 3/2 تن، کشمیر با 3/2 تن و اسپانیا با یک تن تولید در مقام‌های دوم تا پنجم تولید زعفران جهان قرار دارند. اما به رغم این‌که ایران از مزیت مطلق در تولید و صادرات زعفران برخوردار است اما بهره کشورمان از تجارت جهانی آن در مقایسه با کشورهایی مانند اسپانیا پایین بوده به‌طوری که در برخی سال‌ها سهم ایران از صادرات زعفران حدود 62 درصد بوده و در مقابل اسپانیا 27 درصد از صادرات جهانی این محصول را به خود اختصاص داده است. اگرچه ایران بزرگ‌ترین تولید کننده زعفران در جهان است اما در سال‌های اخیر اسپانیا با خرید زعفران ایران و عرضه آن در بازار جهانی خود را جانشین ایران کرده است.

ایران نه تنها بزرگ‌ترین تولید کننده زعفران در جهان است بلکه قدیمی‌ترین آن نیز هست. مزارع خراسان از سه هزار سال پیش این طلای سرخ را که زینت سفره ایرانی‌هاست، تولید کرده است.
سال گذشته ایران ۱۵۰ تن زعفران تولید کرد که ۸۰ درصد تولید جهانی این محصول لوکس یا اعلا را رقم زده است.

زعفران ایران به قیمت هر کیلو ۲۵۰۰ دلار معامله و به ۴۳ کشور جهان صادر می‌شود، اما در سال‌های اخیر بسته‌بندی و صدور آن را اسپانیا در انحصار گرفته و خود را آقای زعفران جهان معرفی می‌کرد.
نوسانات بیش از حد قیمت زعفران، بازارهای خارجی و مشتریان این محصول را نسبت به کشور بی‌اعتماد می‌کند و بخشی از مشتریان طلای سرخ ایرانی که توان خرید محدود دارند به فکر کالای جای‌گزین یا حذف زعفران از چرخه مصرف خود هستند.
اگرچه هنوز بسیاری از کشورهای صاحب برند در زمینه زعفران نیازمند خرید زعفران ایرانی هستند، اما برخی کشورها نیز با شناخت صحیح از جایگاه صادراتی این محصول اقدام به خریدهای قاچاق و فله‌ای از کشاورزان ایرانی کرده‌اند تا بتوانند جایگاهی را برای خود در زمینه بازار جهانی و صادراتی این محصول کسب کنند. در این میان حتا کار از خریدهای فله‌ای نیز فراتر رفته و برخی کشورها اقدام به خرید پیازهای زعفران برای کشت در کشور و بی‌نیاز شدن از خریدهای آتی این محصول از کشورمان کرده‌اند. این خود نکته مهمی است که ضرورت دارد مسوولان و برنامه‌ریزان کشور به آن به نحو شایسته‌ای بپردازند و از ادامه این روند جلوگیری کنند.

در سال‌های گذشته طلای سرخ کشور شاهد فراز و نشیب‌هایی بود که با هم‌دلی و تعامل بین بخش دولتی و خصوصی با ارایه راه حل‌‌هایی مسکن مانند حل شد. ولی یک نگرانی که کالای استراتژیک ایرانی را تهدید می‌کند، قاچاق پیاز زعفران به کشوری نظیر افغانستان که دنیای غرب برای به زمین زدن ایران از همه راه‌ها از این کشور حمایت  می‌کند، می‌تواند برای ایران خطرناک و گران تمام شود. به اعتقاد کارشناسان بخش کشاورزی، یکی از علل قاچاق پیاز زعفران به افغانستان عدم مدیریت بوده است تا جایی که به گفته «غلامحسین شافعی»، رییس شورای ملی زعفران ایران از سال‌های گذشته پیاز زعفران به افغانستان قاچاق می‌شده است. این همان واقعیت تلخی است که در سال‌های اخیر اتفاق افتاده و پیاز زعفران ایران به افغانستان قاچاق شده است.

کشورهای اروپایی نیز به افغانستان برای تصاحب این محصول کمک می‌کنند، هم‌چنین این کشورها به تازگی پیازهایی که به صورت ژنتیکی تولید شده‌اند را از کشور هلند به افغانستان وارد کردند. هم اکنون توسعه کشت زعفران، جزو اولویت‌های کاری کشور‌های اروپایی در افغانستان است. روزنامه اقتصادی «فایننشیال تایمز» در گزارشی از نگرانی کشاورزان و صادرکنندگان زعفران ایرانی نسبت به رقیب احتمالی آینده، یعنی افغانستان خبر می‌دهد. بنابراین گزارش، سازمان ملل متحد و دیگر نهادها در حال تشویق کشاورزان افغان برای تولید زعفران به عنوان جای‌گزین خشخاش هستند.

گزارش‌گر این روزنامه به نقل از ایرانیان می‌نویسد: «آمریکا به افغان‌ها تضمین داده‌اند که بازارهای خود را به صادارات زعفران این کشور بگشایند.» به نوشته فایننشیال تایمز، کشاورزان ایرانی نگران‌اند که افغان‌ها بتوانند با استفاده از تکنولوژی مدرن‌تر و منابع آبی بیشتر، در تولید زعفران خود تغییر فزاینده ایجاد کنند. به گفته کارشناسان بخش کشاورزی حفظ موقعیت و میدان‌داری ایران در کشت زعفران، با سیاست‌گذاری درست و مدیریت علمی، مدیریت بازار جهانی زعفران توسط ایران برای عدم توجیه اقتصادی کشت این محصول در کشورهای دیگر، افزایش بهره‌وری کشت زعفران در ایران و ثبت ارقام محلی می‌تواند در حفظ جایگاه ایران به عنوان تنها تولیدکننده این محصول در جهان کمک کند.

«با مدیریت درست بر مکان‌های مناسب توزیع، بسته‌بندی، تبلیغات و ترغیب مشتریان برای خرید زعفران می‌توانیم به جایگاه واقعی ایران در بازاریابی و بازار‌سازی زعفران دست یابیم.»

در این ارتباط «محسن احتشام»، نایب‌رییس شورای ملی زعفران ایران در گفت‌و‌گو با ایسنا گفت: «بعید نیست که پیاز زعفران از ایران به افغانستان قاچاق شود.» وی با تاکید بر این‌که باید از مزیت‌های رقابتی ایران در بازارهای جهانی زعفران استفاده کنیم، اظهار کرد: «در صورت عدم برنامه‌‌ریزی و نبود استراتژی مناسب در کشور برای زعفران، به‌طور قطع افغانستان یکی از رقبای ایران در تامین زعفران دنیا خواهد بود.»  وی با اشاره به این‌که کشور افغانستان با حمایت هلند پیاز زعفران اصلاح شده از این کشور وارد می‌کند، تاکید کرد: «شواهد موجود نشان می‌دهد که افغانی‌ها به‌صورت علمی و برنامه‌ریزی شده با کمک کشورهای اروپایی اقدام به کشت زعفران و بازاریابی این محصول می‌کنند.» نایب‌رییس شورای ملی زعفران ایران درباره کیفیت زعفران تولیدی افغانستان، تصریح کرد: «آب و هوا و نیروی سخت‌کوش و ارزان قیمت در افغانستان باعث شده است که کیفیت زعفران تولیدی این کشور مشابه با ایران باشد.» وی یادآور شد: «در حال حاضر ایران تنها در تولید زعفران قدرت انحصاری دنیاست و انحصار صادرات این کالای استراتژیک در دست کشور اسپانیا است.» احتشام عنوان کرد: «برای ایجاد ارزش افزوده به وسیله صادرات زعفران در کشور باید هنر بازاریابی و بازارسازی داشته باشیم و نمی‌توان یک شبه به جایگاه 150 ساله شرکت‌های صادراتی زعفران اسپانیایی دست یابیم.»
وی با بیان این‌که برای بازاریابی باید مدیریت علمی داشته باشیم، بیان کرد: «با مدیریت درست بر مکان‌های مناسب توزیع، بسته‌بندی، تبلیغات و ترغیب مشتریان برای خرید زعفران می‌توانیم به جایگاه واقعی ایران در بازاریابی و بازار‌سازی زعفران دست یابیم.»

نایب‌رییس شورای ملی زعفران ایران افزود: «اگر قرار است که در بسته‌بندی زعفران سرمایه‌گذاری کنیم، باید چندین برابر آن را در تبلیغات و توزیع این محصول سرمایه‌گذاری کرد.»  وی اظهار کرد: «باتوجه به محلول پاشی انجام شده و شرایط اقلیمی مناسب در زمستان و بهار پیش‌بینی می‌شود که در سال جاری بین170 تا 180 تن زعفران تولید شود.» وی با اشاره به این‌که افزایش قیمت زعفران منجر به ایجاد تقلب در این محصول شد، خاطرنشان کرد: «عمده تقلب صورت گرفته در زعفران در کشور امارات صورت گرفته است و در ایران به دلیل نظارت‌های انجام شده توسط اداره استاندارد تنها در حد کم فروشی شاهد تقلب در زعفران هستیم.»  نایب‌رییس شورای ملی زعفران ایران با انتقاد از دولت مبنی بر تعیین عوارض برای صادرات زعفران تاکید کرد: «این موضوع هیچ هدفی را برای محصول زعفران تحقق نخواهد بخشید، به‌طوری که باید هدف دولت و بخش خصوصی در این کالای استراتژیک، ایجاد اشتغال و سرمایه‌گذاری باشد.»

در همین رابطه علی شریعتی مقدم، رییس هیات مدیره صندوق توسعه صادرات زعفران نیز به خبرنگار مردمسالاری گفت: «‌70 درصد زعفران ایران به بازارهای واسطه‌ای صادر می‌شود که اغلب زعفران ایران را به صورت خام و فله‌ای خریداری می‌کنند. و پس از بسته‌بندی دوباره به کشورها صادر می‌کنند و همین موضوع سبب شده تا بسیاری از مصرف‌کنندگان اطلاعاتی در مورد این زعفران متعلق به ایران است، نداشته باشند.»

وی توجه به بسته‌بندی را تنها راه‌حل این مشکل و موجب ماندگاری ایران در بازارهای جهانی دانست و افزود: «بسته‌بندی زعفران در بسته‌های کوچک و در حجم کمتر از یک گرم موجب بازگشت ارزش افزوده این محصول به داخل کشور می‌شود.» شریعتی مقدم با اشاره به نوسانات شدید قیمت زعفران و تاثیر منفی آن در تولید و صادرات این محصول اظهار داشت: «همین مساله سبب شده تا آمار دقیقی از گردش مالی تجارت زعفران ایران درسال‌های اخیر موجود نباشد اما طی سال‌های 84 و 85 که این محصول دچار نوسانات کمتری بود، از 100 میلیون دلار تجارت جهانی این محصول تنها 495 میلیون دلار آن نصیب ایران شد.»

رییس هیات مدیره صندوق توسعه صادرات زعفران با اشاره به تولید حدود 120 تن زعفران در سال‌ جاری خاطرنشان کرد: «سال گذشته به دلیل سرمازدگی پیازهای زعفران، تولید این محصول با 85 درصد کاهش به 25 تا 30 تن رسید که تنش بزرگی را به بازار و صادرات این محصول وارد کرد.» شریعتی مقدم با بیان این‌که صادرات زعفران تولید امسال در 2 دهه گذشته 2 برابر شده است، گفت:‌ «در شرایطی که در آبان و آذر ماه سال گذشته 5 هزار و 865 کیلو زعفران از خراسان رضوی صادر شده در مدت مشابه امسال 13 هزار و 790 کیلوگرم زعفران از این استان صادر شده است.»

هر چند شرکت زعفران گلوبال که یک شرکت خصوصی ایرانی است با یک شرکت اسپانیایی قرارداد بسته که بر اساس آن کارشناسان اسپانیایی در کارخانه‌ای نزدیک تربت حیدریه با وسایل مدرن در چیدن، خشک‌کردن و بسته‌بندی زعفران سهیم خواهند شد و قرار است بار دیگر نام ایران زینت بسته‌های زعفران در جهان ‌شود. امید است که این امر محقق شود و زعفران ایران به سرنوشت خاویار و خلیج فارس و فرش ایران دچار نشود.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , ,