Saturday, 18 July 2015
30 November 2020
بزرگان ایران زمین- قسمت اول

«خیام، استاد بی بدیل فلسفه‌ی طبیعی»

2010 April 21

آرش و آوا / دفتر آمریکا / رادیو کوچه

روزی کـــه گـــذشت هیچ ازو یــاد مکـــن                 فردا کـــــه نیامـــده ست فریاد مکـــــــــن
بر نامـــده و گـــذشته بنیــــــــــاد مکـــــن                 حالـــی خوش بـــاش و عمر بر باد مکــن

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

«‌حکیم غیاث‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری»، زاده ۲۸ اردیبهشت ۴۲۷ خورشیدی است.   او خیامی و خیام نیشابوری و خیامی النیسابوری هم نامیده شده‌است. وی از ریاضی‌دانان، ستاره‌شناسان و شعرای به‌نام ایران در دوره سلجوقی است. گرچه پایگاه علمی خیام برتر از جای‌گاه ادبی او است و دارای لقب «حجهالحق» بوده‌است، ولی آوازه وی بیشتر به واسطه نگارش رباعیاتش است که شهرت جهانی دارد. افزون بر آن‌که رباعیات خیام را به اغلب زبان‌های زنده ترجمه نموده‌اند، ادوارد فیتزجرالد رباعیات او را به زبان انگلیسی ترجمه کرده‌ است که مایه شهرت بیشتر وی در مغرب‌زمین شده ‌است.

خیام در ریاضیات،  اختر شناسی، علوم ادبی، دینی و تاریخی استاد بود. نقش خیام در حل معادلات درجه سوم و مطالعاتش درباره اصل پنجم اقلیدس نام او را به عنوان ریاضی‌دانی برجسته در تاریخ علم ثبت کرده‌است.

شماری از تذکره نویسان، خیام را شاگرد ابن‌سینا و شماری نیز وی را شاگرد امام موفق نیشابوری خوانده‌اند. هر چند قول مبنی بر این که خیام شاگرد ابن‌سینا بوده‌است، بسیار بعید به نظر می‌رسد. چون از لحاظ زمانی با هم تفاوت زیادی داشته‌اند. خیام در جایی ابن‌سینا را استاد خود می‌داند اما این استادی ابن سینا، جنبه معنوی دارد.

بیش از صد رباعی از خیام به جا مانده که تعداد معدودی از آن‌ها را متعلق به خود او می‌دانند.  فقه را در میان‌سالی در محضر امام موفق نیشابوری آموخت. حدیث، تفسیر، فلسفه، حکمت و اخترشناسی را فراگرفت. برخی نوشته‌اند که او فلسفه را مستقیمن از زبان یونانی فرا گرفته بود.

امسال صده و پنجاهمین  سال‌گرد  ترجمه‌ی رباعیات خیام توسط «ادوارد فیتس جرالد» به زبان انگلیسی است که در دانشگاه «کمبریج» به مدت دو روز برگزار شد. از شبکه‌ی چهار «بی‌بی‌سی» هم فیلم مستندی از زندگی عمر خیام در سی‌ام مارس ساعت 9 شب پخش شد که ابعاد متفاوتی از زندگی عمر خیام، شاعر، منجم و ریاضی‌دان ایرانی را به تصویر کشید.

خیام در حدود ۴۴۹ تحت حمایت و سرپرستی ابوطاهر، قاضی‌القضات سمرقند، کتابی درباره معادله‌های درجه‌ی سوم به زبان عربی نوشت. این کتاب را پس از نگارش به خواجه  «نظام‌الملک طوسی» تقدیم کرد. پس از این دوران خیام به دعوت «سلطان جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی» و وزیرش نظام الملک به اصفهان می‌رود تا سرپرستی رصدخانه‌ی اصفهان را به‌عهده گیرد. او هجده سال در آن‌جا مقیم می‌شود. به مدیریت او «زیج ملک‌شاهی» تهیه می‌شود و در همین سال‌ها (حدود ۴۵۸) طرح اصلاح تقویم را تنظیم می‌کند. تقویم جلالی را تدوین کرد که به نام جلال‌الدین ملک‌شاه شهره‌ است، در این دوران خیام به‌عنوان اختربین در دربار خدمت می‌کرد هرچند به اختربینی اعتقادی نداشت.

پس از درگذشت ملک‌شاه و کشته شدن نظام‌الملک، خیام مورد بی‌مهری قرار گرفت و کمک مالی به رصدخانه قطع شد بعد از سال ۴۷۹ اصفهان را به قصد اقامت در مرو که به عنوان پایتخت جدید سلجوقیان انتخاب شده بود، ترک کرد. احتمالن در آن‌جا «میزان الحکم» و «قسطاس المستقیم» را نوشت. رساله‌ی مشکلات الحساب (مسایلی در حساب) احتمالن در همین سال‌ها نوشته شده‌است. غلام‌حسین مراقبی گفته‌است که خیام در زندگی زن نگرفت و همسر بر نگزید.

در زمان خیام فرقه‌های مختلف سنی و شیعه، اشعری و معتزلی سرگرم بحث‌ها و مجادلات اصولی و کلامی بودند. فیلسوفان پیوسته توسط قشرهای مختلف به کفر متهم می‌شدند. تعصب، بر فضای جامعه چنگ انداخته بود و کسی جرات ابراز نظریات خود را نداشت – حتا امام محمد غزالی نیز از اتهام کفر در امان نماند. اگر به سیاست نامه‌ی خواجه نظام الملک بنگریم، این اوضاع کاملن بر ما روشن خواهد بود. در آن جا، خواجه نظام همه‌ی معتقدان به مذهبی خلاف مذهب خود را به شدت می‌کوبد و همه را منحرف از راه حق و ملعون می‌داند. از نظر سیاست نیز وقایع مهمی در عصر خیام رخ داد: 1ـ سقوط دولت آل بویه 2ـ قیام دولت سلجوقی 3ـ جنگ‌های صلیبی 4ـ ظهور باطینان و … در اوایل دوران زندگی خیام، ابن‌سینا و ابوریحان بیرونی به اواخر عمر خود رسیده بودند.‌ نظامی عروضی سمرقندی او را «حجه‌الحق» و ابوالفضل بیهقی«امام عصر خود» لقب داده‌اند. از خیام به عنوان جانشین ابن‌سینا و استاد بی‌بدیل فلسفه طبیعی (مادی) ریاضیات، منطق و مابعدالطبیعه یاد می‌کنند. خیام در سال 480 هجری قمری از سوی سلطان ملک‌شاه سلجوقی ماموریت گرفت تا تقویم زمان خود را اصلاح کند.

خیام زندگی‌اش را به عنوان ریاضی‌دان و فیلسوفی شهیر سپری کرد، در حالی‌که معاصرانش از رباعیاتی که امروز مایه شهرت و افتخار او هستند بی‌خبر بودند. معاصران خیام نظیر نظامی عروضی یا ابوالحسن بیهقی از شاعری خیام یادی نکرده‌اند. صادق هدایت در این باره می‌گوید:

«گویا ترانه‌های خیام در زمان حیاتش به واسطه‌ی تعصب مردم مخفی بوده و تدوین نشده و تنها بین یک‌دسته از دوستان هم‌رنگ و صمیمی او شهرت داشته یا در حاشیه‌ی جنگ‌ها و کتب اشخاص باذوق به‌طور قلم‌انداز چند رباعی از او ضبط شده، و پس از مرگش منتشر شده است.»

نخستین تصحیح معتبر رباعیات خیام به دست صادق هدایت انجام گرفت. وی از نوجوانی دل‌بسته‌ی خیام بود تدوینی از رباعیات خیام صورت داده بود. بعدها در ۱۳۱۳ آن را مفصل‌تر و علمی‌تر و با مقدمه‌ای طولانی با نام ترانه‌های خیام به چاپ رسانید. تصحیح معتبر بعدی به دست محمد علی فروغی در ۱۳۲۰ به انجام رسید. لازم به ذکر است که اروپاییان نظیر ژوکوفسکی، روزن و کریستن‌سن دست به تصحیح رباعیات زده بودند اما منتقدان بعدی شیوه‌ی تصحیح و حاصل کار ایشان را چندان معتبر ندانسته‌اند.

با کنار گذاشتن رباعایت تکراری ۵۷ رباعی به دست می‌آید.[۲۴] این ۵۷ رباعی که تقریبن صحت انتساب آن‌ها به خیام مسلم است کلیدی برای تصحیح و شناختن سره از ناسره به دست مصححان می‌دهد. با کمک این رباعی‌ها زبان شاعر و مشرب فلسفی وی تا حد زیادی آشکار می‌شود. زبان خیام در شعر طبیعی و ساده و از تکلف به دور است و در شعر پیرو کسی نیست. [۲۵] وانگهی هدف خیام از سرودن رباعی شاعری به معنی متعارف نبوده ‌است بلکه به واسطه‌ی داشتن ذوق شاعری نکته‌بینی‌های فلسفی خود را در قالب شعر بیان کرده‌ است[

چهره‌ی جهانی خیام

در جهان خیام به عنوان یک شاعر، ریاضی‌دان و اخترشناس شناخته شده‌ است. هرچند که اوج شناخت جهان از خیام را می‌توان پس از ترجمه شعرهای وی به وسیله ادوارد فیتزجرالد دانست. این در حالی است که بسیاری از پژوهش‌گران شماری از شعرهای ترجمه‌شده به وسیله فیتزجرالد را سروده خیام نمی‌دانند و این خود سبب تفاوت‌هایی در شناخت خیام در نگاه ایرانی‌ها و غربی‌ها شده‌است. تاثیرات خیام بر ادبیات غرب از مارک تواین تا تی.اس الیوت او را به نماد فلسفه شرق و شاعر محبوب روشن‌فکران جهان تبدیل کرده‌ است. ولادیمیر پوتین، مارتین لوتر کینگ و آبراهام لینکن همیشه قبل از خواب رباعیات خیام می‌خواندند‌.

در تونس هتلی به نام خیام ساخته شده‌است‌.

در فرانسه و مصر شراب‌هایی به نام خیام تولید می‌شود.‌

گفته می‌شود که خیام هنگامی که سلطان سنجر در کودکی به آبله گرفتار بوده وی را درمان‌ نموده ‌است.

در سال ۱۸۹۲ م. در لندن انجمنی تاسیس شد به‌نام «عمرخیام کلوب»

(سیارکی در سال ۱۹۸۰ به نام خیام نام‌گذاری شد.)

مارتین لوتر کینگ در سخن‌رانی خود از خیام گفته‌ای را می‌آورد.

مرگ خیام را میان سال‌های ۵۱۷-۵۲۰ هجری می‌دانند که در نیشابور اتفاق افتاد. گروهی از تذکره نویسان نیز وفات او را‌  517 نوشته‌اند. مقبره‌ی وی هم اکنون در شهر نیشابور، در باغی که آرام‌گاه امام‌زاده محروق در آن واقع می‌باشد، قرار گرفته‌است.

منبع: برگرفته از ویکی‌پدیا

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,