Saturday, 18 July 2015
26 November 2020
به مناسبت درگذشت «‌فردیناند ماژلان»

«دریانوردی که به ساحل نرسید»

2010 April 27

مریم/ رادیو کوچه

maryam.m@koochehmail.com

امروز برابر با درگذشت «فردیناند ماژلان» است. وی در خانواده‌ای اشرافی در «سابروسا، ویلا رئال، ایالت ترس دوس مونتس» در 1480 میلادی متولد شد. وقتی که ده ساله بود، والدینش درگذشتند. دو سال بعد وی به نزد برادرش در لیسبون رفت و در دربار «شاه جان دوم و ملکه الونورا» به‌عنوان پیش‌خدمت مشغول به‌کار شد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

زندگی در لیسبون این فرصت را به او داد تا هم‌راه پسرعمویش «فرانسیسکو سرانو» ادامه تحصیل دهد و در جغرافیا و ستاره‌شناسی مهارت یابد. در ۱۴۹۶ میلادی ماژلان مقام سلحشوری کسب کرد.

در سن بیست سالگی برای اولین بار به دریا رفت. در ۱۵۰۵ میلادی دولت او را به هند فرستاد تا ترتیب انتصاب «فرانسیسکو د آلم‌ئیدا» را به‌مقام نیابت سلطنت پرتغال بدهد و در طول مسیر پایگاه‌های نظامی و دریایی برپا سازد. در این سفر بود که برای اولین بار ماژلان جنگ را تجربه کرد. (وقتی یک سلطان محلی آفریقایی از پرداخت خراج سرباز زد، افراد آلم‌ئیدا حمله بردند و شهر مسلمان‌نشین کیلوا در تانزانیای امروزی را به‌تصرف درآوردند.)

در ۱۵۰۶ میلادی ماژلان به هندشرقی سفر کرد تا هیاتی را که دولت پرتغال جزایر مل‌وک معروف به‌جزایر ادویه فرستاده بود همراهی کند. در 1510 میلادی درجه ناخدایی گرفت ولی مدتی بعد به‌دلیل اشتباه در فرماندهی برکنار و به پرتغال بازگردانده شد.

در ۱۵۱۱ میلادی به مراکش فرستاده شد و در نبرد «آزامور» علیه مراکشی‌ها شرکت کرد. با وجود زخم‌برداشتن در جنگ و دریافت مدال‌های متعدد، اطرافیان وی را به داد و ستد غیرقانونی با مسلمانان متهم کردند. آلم‌ئیدا نایب‌السلطنه هم که با ماژلان اختلاف داشت، در گزارشی به دربار از عمل‌کرد او ابراز نارضایتی کرد. هر چند ماژلان بالاخره از تمام اتهام‌ها تبرئه شد، ولی دیگر از چشم شاه امانوئل اول افتاده بود. پادشاه تقاضای افزایش حقوق ماژلان را نپذیرفت و اعلام کرد که دیگر در دولت پرتغال مقامی برای او درنظر نگرفته ‌است. ماژلان که اوضاع را چنین دید، کشور و شهروندی پرتغال را ترک کرد تا درخدمت دربار اسپانیا درآید و نام پرتغالی خود فرنون دی ماگالیانش را به فرناندو دی ماگالانس تغییر داد.

در ۲۰ اکتبر ۱۵۱۷ میلادی ماژلان به سویل پایتخت اسپانیا در آن دوران رسید و از آن‌جا به «والادولید» رفت تا با شاه نوجوان «چارلز اول» ملاقات کند. با یاری «جان د آراندا» عضو بلندپایه مرکز امور هند در سویل و دیگر دوستان بویژه یک پرتغالی به‌نام «دیوگو باربوسا» ماژلان سرانجام توانست تابعیت اسپانیا را به‌دست آورد. وی در سویل نفوذ زیادی یافت و در سایه تدبیر خود توانست شاه و جان رودریگیث د فونسیسکا، اسقف قدرت‌مند بورگوس و دشمن قسم‌خورده کریستف کلمب را پشتیبان خود کند.

در آن دوران تجارت ادویه رونق زیادی داشت و ادویه آسیای جنوب‌شرقی در بازارهای اروپا به‌قیمت بسیار گزاف به‌فروش می‌رفت. مرکز این تجارت پرسود جزایر ادویه در اندونزی امروزی بود که برای رسیدن به‌آن کشتی‌های اروپایی ناچار به دورزدن قاره آفریقا و پیمودن هزاران کیلومتر راه در اقیانوس هند بودند. روزی نقشه‌ای از آمریکای‌جنوبی به‌دست ماژلان رسید. در این نقشه – به اشتباه- دلتای عظیم رودخانه لاپلاتا به‌صورت گذرگاهی ترسیم شده بود که از طریق آن می‌شد به اقیانوس آرام راه برد. ماژلان به فکر افتاد که با استفاده از این مسیر و عبور از جنوب اقیانوس آرام آسان‌تر می‌توان به جزایر ادویه رسید. «روی فالیرو» ستاره‌شناس تبعیدی پرتغالی ماژلان را در پیش‌برد این نقشه یاری می‌کرد و یک بازرگان بسیار ثروتمند به‌نام «کریستوفر د هارو» که مخالف شاه پرتغال بود حاضر شد وی را از نظر مالی حمایت کند.

در ۲۲ مارس ۱۵۱۸ میلادی «شاه چارلز» طرح ماژلان را تصویب کرد. مطابق قرارداد، یک‌بیستم کل سود حاصل از سرزمین‌های کشف شده به‌علاوه حکومت آن‌ها مشترکن به ماژلان و فالیرو تعلق می‌گرفت. بعد از تامین بودجه دولتی، دو شریک پنج کشتی فراهم کردند ودر 5 اوت ۱۵۱۸ میلادی پنج کشتی تحت فرمان ماژلان به‌همراه 270 نفر همراهانش و خدمه کشتی‌ها سویل را ترک کردند و در طول رودخانه «گوادال کویی‌ویر» به‌حرکت درآمدند.

ناوگان او پس از توقف کوتاهی در جزایر قناری به جزایر «کیپ ورده» رفت و از آن‌جا راهی دماغه «سنت‌اوتین» در برزیل شد. در ۲۰ سپتامبر از خط استوا گذشتند و در ۶ دسامبر در ساحل برزیل قرار گرفت. چون برزیل در آن زمان محدوده پرتغال بود، ماژلان از آن دوری کرد و در ۱۳ دسامبر در منطقه خوش آب و هوایی نزدیک «ریو دو ژنیرو» امروزی لنگر انداخت. پس از تهیه آذوقه وآماده‌سازی کشتی به‌سوی جنوب حرکت کردند و در ۱۰ ژانویه ۱۵۲۰ میلادی به رودخانه «لاپلاتا» رسیدند.

جستجو برای یافتن گذرگاهی به اقیانوس آرام باید از همین نقطه آغاز می‌شد ولی چون در نیم‌کره جنوبی زمستان بود، ماژلان صلاح دید که برنامه سفر را به‌تاخیر بیاندازند و تا تمام‌شدن فصل سرما در پاتاگونی بمانند. خدمه هم برای گذراندن زمستان دست به‌کار ساختن اقامت‌گاهی شدند و آن‌را «پوئرتو سان جولیان» نامیدند.

بدین‌ترتیب باگذشت شش ماه هنوز در آغاز راه بودند و سرزمین جدیدی پیدا نشده بود. این وضعیت موجب نارضایتی گروهی از دریانوردان شد زیرا همه می‌دانستند که ماژلان تا به هدف خود دست نیابد اجازه بازگشت به اسپانیا را به‌آنان نخواهد داد. سه تن از ناخدایان مخالف ماژلان که موقعیت را برای سرنگون کردن وی مناسب می‌دیدند، با هم‌دستی تعدادی از افسران شورش کردند و کنترل سه کشتی را برای چند ساعت به‌دست گرفتند. اما وفادار ماندن بیشتر خدمه به ماژلان، توطئه آن‌ها را ناموفق گذاشت. با مساعدشدن هوا در ۲۴ اوت سفر دوباره آغاز شد. پیش از ترک اقامت‌گاه ماژلان کشتی کوچک سانتیاگو را برای بازرسی به پایین‌دست ساحل فرستاد ولی کشتی دربرخورد با صخره‌های زیرآبی غرق شد. بیشتر سرنشینان توانستند خود را به خشکی برسانند و از راه زمینی دوباره به ناوگان ملحق شوند.

در ۲۱ اکتبر ۱۵۲۰ میلادی در ۵۲ درجه عرض جنوبی چهار کشتی به‌دماغه «ویرجن» رسیدند. عمق زیاد و شوری آب حکایت از آن داشت که بالاخره گذرگاه را یافته‌اند. ماژلان ابتدا دو کشتی سان آنتونیو و کونس‌پسیون را برای کاوش پیش فرستاد. پس از شناسایی کلی مسیر، ناوگان مسافرت دشوار و ۳۷۳ مایلی خود را به درون تنگه آغاز کرد. این گذرگاه که ماژلان آن‌را به‌مناسبت فرا رسیدن عید اول نوامبر «گذرگاه همه قدیسان» خوانده بود اکنون «تنگه ماژلان» نامیده می‌شود. گومس فرمانده سان‌آنتونیو که ادامه‌‌دادن راه را با آذوقه‌ موجود ممکن نمی‌دانست سایر افسران را با خود همراه کرد و به اسپانیا گریخت. سه کشتی باقی‌مانده سرانجام در ۲۸ نوامبر به آب‌های اقیانوس آرام جنوبی وارد شدند.

«آرام» نامی بود که ماژلان به‌دلیل سکون و آرامش این اقیانوس به‌آن داده بود. ناوگان با بادبان‌کشیدن به‌سمت شمال‌غربی در ۱۳ فوریه ۱۵۲۱ میلادی از خط استوا گذشت، در ۶ مارس به جزایر ماریانا و در ۱۶ مارس به جزایر «هومونهون» فیلیپین رسید. ماژلان با یاری مترجم مالایایی خود به آسانی توانست با مردم بومی ارتباط برقرار کند. پس از تبادل هدایا با کالامبو راجه لیمساوا در ۷ آوریل ، وی آن‌ها را به جزایر سبو راهنمایی کرد. هومابون راجه سبو با آنان رفتاری دوستانه داشت و حتا پذیرفت که به آیین مسیحیت درآید. اما لاپولاپو راجه ماکتان این‌اندازه مطیع نبود و به‌جای پذیرش مسیحیت و خراج‌دادن به اسپانیا، جنگ را انتخاب کرد. ماژلان با تعداد کمی سرباز به‌مقابله با بومیان سرکش شتافت و در ۲۷ آوریل در نبرد ماکتان کشته شد. «آنتونیو پیگافتا» جهان‌گرد ثروتمندی که به‌عنوان وقایع‌نگار ناوگان ماژلان را همراهی می‌کرد، تنها شاهد عینی و قابل اعتماد این واقعه ‌است.

ماژلان وصیت کرده بود که مترجم مالایایی پس از مرگ او آزاد شود. سه کشتی باقیمانده درجستجوی جزایر ادویه مسیر خود را به‌سمت غرب ادامه دادند. پس از توقف کوتاهی در جزیره پالاوان در ۲۱ ژوئن ۱۵۲۱ میلادی دریانوردان محلی ایشان را به جزیره بورنئو هدایت کردند. دریانوردان در ۶ نوامبر ۱۵۲۱ میلادی به جزایر ادویه رسیدند و پس از داد و ستد با سلطان تیدور عازم اسپانیا شدند. مدت کوتاهی بعد از حرکت، ترینیداد کشتی فرماندهی، به‌علت فرسودگی در راه ماند و سرنشینانش ناگزیر به جزیره ترناته که متعلق به پرتغال بود پناهنده شدند. ویکتوریا به فرماندهی «جان سباستین دلکانو» راه خود را به‌سوی اسپانیا ادامه داد و در ۶ مه ۱۵۲۲ میلادی دماغه«امیدنیک» را دور زد. در کشتی جز برنج چیزی برای خوردن نبود. تا رسیدن به جزیره کیپ ورده بیست نفر از خدمه بر اثر سوتغذیه مردند. دریانوردان می‌دانستند که شاه پرتغال مصمم است مانع رسیدن کشتی‌های ماژلان به اسپانیا شود و ناوگانی جنگی برای نابودیشان فرستاده ‌است. کشتی در بندر پهلو گرفت و چند نفر به‌طور ناشناس برای تهیه آذوقه به ساحل رفتند ولی مقامات پرتغال به‌آن‌ها شک کردند. دلکانو مجبور شد تعدادی از افرادش را در جزیره بگذارد و فرار کند.

عاقبت در ۶ سپتامبر ۱۵۲۲ میلادی – سه سال بعد از ترک اسپانیا- جان سباستین دلکانو و هفده نفر خدمه سوار بر کشتی ویکتوریا به بندر سویل وارد شدند و ماموریت دور زدن کره زمین را با موفقیت به پایان بردند.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , ,