Saturday, 18 July 2015
25 November 2020
زیر باران - سنتور

«سنتور، سازی با صدایی نافذ»

2010 May 02

مارال / رادیو کوچه

maral@koochehmail.com

اولین تصاویری که از سازهای شبیه سنتور به دست آمده متعلق به حجاری‌های دوره‌‌ی آشوریان و بابلیان در 669 قبل از میلاد است که نشان از آن دارد که این ساز را به وسیله‌ی بند به گردن می‌آویختند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

از آن‌جا که ایران در مسیر جاده ابریشم بین شرق و غرب بوده و به دلیل تغییر دایمی مرزها تحت کشورگشایی‌های متعدد، فرهنگ‌ها نیز مرتب دست‌خوش تحول شده و این تحولات، آلات موسیقی را بی‌نصیب نگذاشته است؛ به طوری‌که به درستی معلوم نیست سنتور ابتدا در کدام کشور مورد استفاده بوده؛ ولی با اطمینان می‌توان گفت که ایرانی‌ها قبل از ظهور اسلام با این ساز آشنا بودند و آن را «کونار» می‌نامیدند.

با در نظر گرفتن قدمت آثار کشف شده تا به اکنون گمان بر این است که این ساز از قلمرو ایران به کشورهای دیگر راه یافته و نام‌های مختلفی پیدا کرده است؛ تا آن‌جا که سنتور با اندک تفاوتی در شکل ظاهر و با نام‌های مختلف در شرق و غرب عالم وجود دارد.

این ساز را در کشور چین «یان‌کین»، در اروپای شرقی «دالسی‌مر»، در انگلستان «باترفلای‌ها»، در آلمان و اتریش «مک‌پر»،در هندوستان «سنتور»، در کامبوج «فی» و در آمریکا «زیتر» می‌نامند که هر کدام دارای وجه تشابهاتی هستند.

ساز سنتور در تعدادی از کشورهای جمهوری‌ سابق شوروی هم‌چون ارمنستان و گرجستان نیز رایج است. هم‌چنین سنتورهایی رایج است در عراق، هند، مصر و ترکیه که بعضی از آن‌ها حتا تا 360 سیم نیز دارند.

«عبدالقادر مراغه‌ای» نیز سازی را به نام ساز یا طوفان معرفی کرد که شبیه سنتور امروزی بود، با این تفاوت که برای هر صدا فقط یک تار می‌بست و با جابه‌جایی خرک‌ها قابل کوک بود.

سازشناسان سنتور را سازی کاملن ایرانی می‌دانند که ساخت آن توسط  ابونصر فارابی صورت گرفته و بعدها مانند بربط، ساز دیگر ایرانی، به خارج برده شده؛ سنتور سازی جعبه‌ای به شکل ذوزنقه است که به روی سطح آن دو ردیف خرک تعبیه شده و از روی هر خرک چهار رشته سیم هم کوک عبور داده شده است.

سنتورهای معمولی دارای نه خرک می‌باشند و وسعت صدایشان اندکی بیشتر از سه اکتاو است و نوازنده در اجرای دست‌گاه‌های مختلف موسیقی سنتی کوک ساز را تغییر می‌دهد و یا محل خرک‌ها را پس و پیش می‌کند.

سنتور یا شاهان تور از جمله سازهای کاملن شرقی است. شکل سنتور اقتباسی از کشتی است و سیم‌های آن برگرفته از تور ماهی‌گیری و صدا، صدای برخورد امواج دریا به صخره‌هاست.

سنتور در زمان‌های گذشته به ابعاد مختلف ساخته می‌شد که تا امروز به شکل‌های استاندارد سل کوک و لا کوک درآمده است.

سنتور در طی سالیان و در پی مهاجرت‌ها و رفت و آمدهای فرهنگی به کشورهای دیگر برده شد. از آن جهت گروهی بر این عقیده‌اند که سازهایی چون ارگ و پیانو که از نظر صدادهی صدایی چون سنتور دارند الگوهایی کامل شده از این سازسنتی ایرانی هستند و در طی سالیان و قرون متمادی دوره تکامل خود را پیموده و امروزه خود به سازهای مستقلی تبدیل گشته‌اند اما برخلاف این سازها که در مسیر تکامل گام برداشته بودند، سنتور سیر قهقرایی پیموده و تا اوایل قرن گذشته به سازی کاملن محجور بدل گشته بود.

ساز سنتور پیشتر با 12 وتر سیم بم و 12 وتر سیم زیر ساخته می‌شد و سنتور 12 خرکی نامیده می‌شد؛ امروزه سنتور 10 خرک و سنتور 11 خرکی و سنتور «لا کوک» نیز ساخته می‌شود.

سنتور 11 خرک سنتور چپ کوک نامیده می‌شود در واقع هر خرکی که به سنتور اضافه می‌شود، صدای ساز یک پرده بم‌تر می‌شود.

سنتور 9 خرک رایج ترین نوع سنتور است که سنتور «سل کوک» نامیده می‌شود و نت‌های ردیف براساس آن نوشته شده است. در سنتور 9 خرک سیم‌ها از پایین بر مبنای می-فا- سل کوک می‌شوند و مناسب برای گروهی و ارکستر است.

ساز سنتور برای ردیف موسیقی سنتی و نیز برای استفاده در ارکستر دارای نقص‌هایی است که برای رفع آن‌ها چندی است دو نوع سنتور یکی کروماتیک با افزایش 7 خرک به خرک‌های معمولی و دیگری سنتور باس با صدای بم ساخته شده است.

معادل نصف عمر تمرین سنتور نوازان به کوک کردن آن می‌گذرد چون ضربه‌های مداوم مضراب روی سیم‌ها و تاثیر گذاری رطوبت و حرارت روی چوب و سیم ها کوک را به هم می‌زند و 72 سیم باید مرتب کوک یا هم‌خوان شود از این رو سنتور سازی شناخته می‌شود که در عین زیبایی بسیاری از عوارض طبیعی می‌تواند روی صدا و کوک آن تاثیر بگذارد و حتا نوازنده‌های باتجربه را برای یک کوک دل‌خواه ناکام می‌گذارد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , 

۱ Comment