Saturday, 18 July 2015
29 November 2020
بزرگان ایران زمین - علی اکبر دهخدا

«یادآر ز شمع مرده یادآر»

2010 May 12

آرش و آوا / رادیو کوچه/ دفتر آمریکا

arash.ava@koochehmail.com

«علی‌اکبر دهخدا» در حدود سال 1297 هـ. ق (1257 خورشیدی) در تهران متولد شد. اگرچه اصلیت او قزوینی بود ولی پدرش «خان‌باباخان» که از ملاکان متوسط قزوین بود، پیش از ولادت وی از قزوین به تهران آمد و در این شهر اقامت گزید. هنگامی که او ده ساله بود پدرش فوت کرد، و فردی به نام «میرزا یوسف خان» قیم او شد. دو سال بعد میرزا یوسف خان نیز درگذشت و اموال پدر دهخدا هم به فرزندان میرزا یوسف خان رسید.

بخش اول

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در آن زمان یکی از فضلای عصر به نام «شیخ غلام‌حسین بروجردی» که از دوستان خانوادگی آن‌ها بود کار تدریس دهخدا را به عهده گرفت و دهخدا تحصیلات قدیمی را در کنار او آموخت. وی حجره‌ای در مدرسه حاج شیخ هادی (در خیابان حاج شیخ هادی) داشت، وی مردی مجرد بود و به تدریس زبان عربی و علوم دینی مشغول بود. استاد دهخدا غالبن اظهار می‌کردند که هر چه دارند، بر اثر تعلیم آن بزرگ مرد بوده است. بعدها که مدرسه سیاسی در تهران افتتاح شد، دهخدا در آن مدرسه مشغول تحصیل شد و با مبانی علوم جدید و زبان فرانسوی آشنا شد.

معلم ادبیات فارسی آن مدرسه «محمد‌حسین فروغی» موسس روزنامه تربیت و پدر «ذکاالملک فروغی» بود، آن مرحوم گاه تدریس ادبیات کلاس را به عهده دهخدا می‌گذاشت. چون منزل دهخدا در جوار منزل مرحوم آیت‌اله «حاج شیخ هادی نجم آبادی» بود، وی از این حسن جوار استفاده کامل می‌برد و با وجود سن کمی که داشت مانند اشخاص سال‌خورده از محضر آن بزرگوار بهره‌مند می شد. در همین روزها به تحصیل زبان فرانسه پرداخت و پس از درس خواندن در آن مدرسه به خدمت وزارت امور خارجه در آمد.

بعدن در سال 1281 هنگامی که 24 سال داشت «معاون الدوله غفاری» که به وزیر مختاری ایران در کشورهای بالکان منصوب شده بود، دهخدا را با خود به اروپا برد، و استاد حدود دو سال و نیم در اروپا و بیشتر در وین پایتخت اتریش اقامت داشت، و در آن‌جا زبان فرانسه و معلومات جدید را تکمیل کرد.

مراجعت دهخدا به ایران مقارن با آ‎غاز مشروطیت بود. او در حدود سال 1325 هجری قمری (1285 هجری شمسی) با هم‌کاری مرحوم «جهان‌گیرخان» و مرحوم «قاسم‌خان» روزنامه «صور اسرافیل» را منتشر کرد. این روزنامه از جراید معروف و مهم صدر مشروطیت بود، جذاب‌ترین قسمت آن روزنامه ستون فکاهی بود که به عنوان «چرند پرند» به قلم استاد و با امضای «دخو» نوشته می‌شد، و سبک نگارش آن در ادبیات فارسی بی‌سابقه بود و مکتب جدیدی را در عالم روزنامه‌نگاری ایران و نثر معاصر پدید آورد.

بخش دوم

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

وی مطالب انتقادی و سیاسی را با روش فکاهی طی مقالات خود در آن زمان منتشر می‌کرد. پس از تعطیل مجلس شورای ملی در دوره «محمد‌علی شاه»، آزادی‌خواهان ناچار از کشور خارج شدند. دهخدا نیز به استانبول و از آن‌جا نیز به اروپا رفت.
وی در پاریس با علامه محمد قزوینی معاشر بود، سپس به سوییس رفت و در «ایوردن» سوییس نیز سه شماره از «صوراسرافیل» را به کمک «میرزا ابوالحسن خان پیر‌نیا» (معاضد الدوله) منتشر کرد. آن‌گاه دوباره به استانبول رفته و در سال 1327 هجری قمری با مساعدت جمعی از ایرانیان تحت عنوان مکور که در ترکیه بودند روزنامه‌ای به نام «سروش» به زبان فارسی انتشار داد. پس از این‌که مجاهدین تهران را فتح کردند و محمد‌علی شاه خلع شد، دهخدا از تهران و کرمان به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب شد، و با استدعای احرار و سران مشروطیت از عثمانی به ایران بازآمده به مجلس شورای ملی رفت.

در دوران جنگ بین‌المللی اول که از سال 1914 تا 1918 میلادی به طول انجامید دهخدا در یکی از قرای چهار محال بختیاری منزوی بود و پس از جنگ به تهران بازگشته از کارهای سیاسی کناره گرفت، و به خدمات علمی و ادبی و فرهنگی مشغول شد، و مدتی ریاست دفتر (کابینه) وزارت معارف، ریاست تفتیش وزارت عدلیه، ریاست مدرسه علوم سیاسی و سپس ریاست مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی تهران به او محول شد تا این‌که سه چها روز قبل از شهریور 1320 و خلع سلطنت «رضا‌خان» از ریاست آ‌ن‌جا معزول شد و از آن زمان تا پایان حیات بیشتر به مطالعه و تحقیق و تحریر مصنفات گران‌بهای خویش مشغول بود.

دهخدا گاه برای تفنن شعر نیز می‌سرود. اما شاعری حرفه‌ی اصلی او نبود. این منظومه‌های معدود را دکتر «محمد معین» در کتابی گردآوری کرده است. دکتر محمد معین اشعار دهخدا را به سه دسته تقسیم می‌کند که عبارت است از‌: نخست اشعاری که به سبک متقدمان سروده است و بعضی از این نوع دارای جزالت و استحکامی است که تشخیص آن‌ها از گفته‌های شعرای قدیم دشوار است. دوم‌: اشعاری است که در آن‌ها تجدد ادبی به کار رفته است‌. بسیاری از ادیبان معاصر مسمط «یادآر ز شمع مرده یاد آر» دهخدا را نخستین نمونه شعرنو به شمار می‌آورند. دهخدا شعر «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» را در یادبود میرزا جهانگیر خان شیرازی، مدیر روزنامه صور اسرافیل سروده است.

و بالاخره علامه دهخدا در بعد از ظهر روز دوشنبه هفتم اسفند ماه 1334 شمسی در سن 77 سالگی پس از عمری خدمت به سیاست و فرهنگ و علم و ادب ایران در خانه‌ی مسکونی خویش واقع در خیابان ایرانشهر (جلال بایار) تهران به رحمت ایزدی پیوست. جنازه آ ن مرحوم در بامداد روز چهارشنبه به شهر ری مشایعت و در «ابن‌بابویه» در مقبره خانوادگی مدفون شد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , ,