Saturday, 18 July 2015
24 November 2020
زیر باران-قانون

«قانون، بزرگ‌ترین ساز کلاویه‌دار سیمی»

2010 May 13

مارال/ رادیو کوچه

maral@koochehmail.com

ساز «قانون» در زیر‌مجموعه سازهای مضرابی (‌زهی-زخمه‌ای‌) سازهای ایرانی قرار می‌گیرد. این ساز به شکل ذوزنقه قایم‌الزاویه است. بلندترین ضلع (‌کمی بیشتر از یک متر‌)، نزدیک به نوازنده و کوتاه‌ترین آن، موازی با ضلع قبلی و کمی دور از آن قرار می‌گیرد. سمت راست ساز حفره‌ای به شکل مربع مستطیل به ابعاد تقریبی 40 × 15 سانتی‌متر قرار گرفته و روی آن را پوستی یک یا چند تکه‌ای کشیده‌اند و خرکی نسبتن کم ارتفاع ولی دراز، با چند پایه، روی آن تکیه کرده است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

قانون یکی از قدیمی‌ترین سازهای ایرانی است که توانایی بیان گوشه‌های موسیقی ایرانی را دارد، ولی متاسفانه مانند بسیاری دیگر از سازها، مدت مدیدی است که در سرزمین ما ناشناخته مانده، در حالی که در کشورهای هم‌جوار سال‌هاست که از این ساز استفاده شده‌ و می‌شود.

به‌طور تقریب می‌توان گفت از نیم قرن پیش تاکنون، موسیقی‌دانان ایرانی به اجرای این ساز روی آورده‌اند، اما با وجود این‌که زمینه‌ی کار اینان بر نغمه‌های موسیقی ایرانی مبتنی بوده، به دلیل تقلید ناآگاهانه از روش و سبک نوازندگی موسیقی عربی، این پندار اشتباه به وجود آمده که ساز قانون، سازی عربی‌ست و آن را باید به شیوه‌ی عربی نواخت؛ حال آن‌که این سبک در قانون‌نوازی، علاقه‌مند به موسیقی ایرانی را فرسنگ‌ها از شناخت اصول و ظرایف این ساز که کاملن با موسیقی ایرانی منطبق است، دور می‌سازد.

از آن‌جا که نوازندگی بر روی هر ساز و بیرون کشیدن نغمه‌های گوناگون از آن، گذشته از توانایی و مهارت نوازنده، بستگی به امکانات و موانعی دارد که در خود ساز و ساختمان آن نهاده شده‌، اینک باید اندیشید در ساز قانون که قرن‌ها خارج از سرزمین ایران، در کشورهای عربی زبان، ترک زبان و ارمنی زبان، بیرون از مسیر موسیقی ایرانی به رشد و تکامل خود ادامه داده و بیانی غیر‌ایرانی یافته‌، آیا می‌توان آن را به سازی با بیان موسیقی ایرانی و با امکاناتی ویژه‌ی اصول و ظرایف این موسیقی، و به همان پرده بندی‌های مخصوص آن تبدیل نمود؟

این تبدیل البته غیر ممکن نیست، هر چند که موسیقی‌دانان، یعنی آن گروه از نوازندگان پنجاه ساله اخیر، که به معرفی این ساز و اجرای آن دست یازیده‌اند، متاسفانه به فکر این تبدیل نبوده و قانون را کماکان به همان شیوه عربی اجرا کرده‌اند و جای بسی تاسف است که این گروه از نوازندگان، حتا همان شیوه اجرایی را در تعلیم به شاگردان خویش نیز به کار گرفته‌اند؛ در نتیجه اصالت راستین و نخستین آن به مرور از میان رفته و لحنی غیر‌ایرانی از اجرای ساز قانون انتظار می‌رود. حال آن‌که می‌توان با احساس مسوولیتی لازم، شیوه نوازندگی این ساز را بر پایه‌ی نیاز موسیقی ایرانی منطبق کرد و بر این زمینه به آموزش و فراگیری این ساز پرداخت و شیوه‌های متداول در کشورهای همسایه را به کلی فراموش کرد. قانون‌های فعلی موجود در ایران که بر اساس پرده‌بندی‌های خاص خود از کشورهای دیگر به سرزمین ما وارد شده‌اند و یا از روی همان الگوها در ایران ساخته شده‌اند، هیچ‌یک جواب‌گوی موسیقی ایرانی نیستند.

این توضیحات، از یک سو ظرایف موسیقی ما را به سادگی در اختیار نوازندگان و نو‌آموزان می‌گذارد تا به یاری آن‌ها بتوانند قانون‌های موجود را که خارج از پرده‌بندی ایرانی است، از راه کوک و تغییرات جزیی، با پرده‌بندی این مجموعه تطبیق دهند و از سوی دیگر خود پیشنهادی همه جانبه‌است برای سازندگان ساز قانون که از این پس، این نکات را در نظر داشته باشند، هم‌چنین یادآوری این نکته نیز لازم است که با پرده‌بندی پیشنهاد شده و امکاناتی که این ساز می‌تواند در اختیار نوازنده بگذارد، نه تنها می‌توان هر قطعه موسیقی ایرانی را در همه مقام‌ها و دست‌گاه‌ها به اجرا در آورد، بلکه توان اجرای اغلب قطعات نوشته شده برای سازهای دیگر اعم از ایرانی یا غربی را نیز خواهیم داشت.

قانون در زبان‌‌ها و کشورهای مختلف، مفاهیم و تعابیر متفاوتی دارد؛ این ساز را در زبان‌های اروپایی «کانن» می‌نامند و آن قاعده‌ای‌ست که بر حسب احکام شرعی کلیسای مسیحیت و منابع انجیلی وضع شده باشد، و یا در مفهومی دیگر کانن به آثار نبوغ‌آمیز و برجسته‌ی یک خلاق هنری‌ اطلاق می‌شود.
کانن شکلی از یک قطعه موسیقی‌ست، ساخته شده تحت قواعدی پیچیده‌، که یک بخش ملودی بتواند پس از پاسی از زمان، به فاصله هم‌صدا، اکتاو، یا فاصله‌های جز آن، توسط بخش‌های دیگر تقلید شود.
در موسیقی یونان قدیم، kanon نام مونوکورد است و اینک برای نشان دادن قانون‌های فیزیک صوت در آزمایشگاه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.
پسالتری (psaltery) نوعی ساز است که توسط اروپایی‌ها از شرق گرفته شده و مشتق از کلمه قانون (qanun) عربی است. این کلمه و نه الزامن ساز از ریشه kanon یونانی آمده‌؛ هم‌چنین در حجاری ستون‌های کلیسای جامع سانتیاگو، می‌توان ساز canon,mezzo canon قانون متوسط را مشاهده کرد.
(qanun) Kanun نام عربی برای سازی شبیه به پسالتری به شکل ذوزنقه و با تعداد زیادی سیم است (این ساز در قرن چهاردهم دارای 64 سیم بود.) این کلمه (Kanon) در یونان قدیم به معنای «مونو کورد» به‌کار می‌رفته و آن دست‌گاهی است که در آزمایش‌گاه صوت شناسی مورد استفاده قرار می‌گرفته‌. نام قانون در اوایل قرن دهم میلادی در کتاب شب‌های عرب نیز آمده‌است. این ساز بعدها در قرن یازدهم به اروپا برده شد.
تاریخچه ساز قانون و مخترع آن

عده‌ای معتقدند که مخترع ساز قانون فارابی است و برخی دیگر بر این عقیده‌اند که منشا آن خراسان بوده و در قرن سیزدهم میلادی در موصل پیدا شده؛ هر چند هیچ‌یک از این نظردهندگان شاهد ویا مدرکی بر این ادعای خود ندارند. واقعیت این است که در فرهنگ کلاسیک شرق، ردی از سازهای خانواده سیتار پیدا نشده و سرمنشا قانون نیز، مانند سرچشمه بسیاری از سازهای دیگر، تاریک مانده‌است. آن‌چه بیشتر محتمل به نظر می‌رسد آن است که قانون از سرزمین‌های شرق نزدیک به اروپا رسیده و در کشورهای اروپایی با مکانیزه کردن آن، بزرگ‌ترین ساز کلاویه‌دار سیمی را ساخته و پرداخته‌اند.

قانون را باید سازی از اوایل اسلام دانست. نام ساز از واژه یونانی Kanon گرفته شده، که در آن زبان به مفهوم «قانون، قاعده» به کار می‌رود. ترک‌ها، زمانی چند این ساز را فراموش کرده بودند، اما از زمان محمود دوم (۱۸۹۹-۱۸۰۸)، «‌عمر افندی»، آن را از شام به ترکیه آورد و به سرعت میان مردم رواج یافت.

«سیمون ژارژی» می‌نویسد: کلمه «قانون» از نظر لغوی در زبان عربی، به معنای «قاعده» است ولی از نظر موسیقی، نام سازی است متعلق به خانواده‌ی قدیمی سیتار (Cythare)، که در قرون وسطا تحت عنوان Canon یا miocanon به اروپا آورده شد؛ این ساز دارای یک جعبه چوبی به شکل ذوزنقه‌ است که به وسیله دو انگشت سبابه و دو مضراب (که میان حلقه‌ای که به انگشت کرده‌اند و خود انگشت قرار می‌گیرند) نواخته می‌شود.

برای نواختن ساز، آن را باید روی زانوها، یا روی میز قرار داد. سیم‌های ساز، به تعداد ۷۲=۳×۲۴، به فواصل دیاتونیک کوک می‌شوند؛ برای تامین تغییرهای کوچک کافی است جهت کلیدهای کوچکی را که برای هر صدا پس از گوشی کوک تعبیه شده، تغییر داد. از ساز قانون به عنوان هم‌راهی کننده آواز کم‌تر استفاده می‌شود، ولی در شرکت با ارکستر، به خوبی عود صدا دهندگی دارد. فارابی این ساز را هزار سال پیش، به صورت ۴۵ سیمی اختراع و در کتاب خود «الموسیقی الکبیر» بیان کرده‌است. صفی‌الدین آن را «نزهه» نامیده‌است.

امروزه در سراسر آفریقا و آسیا، ساز قانون از رده سازهای سنتی و هنری اعراب به شمار می‌رود. تک‌نواز (سولیست) قانون، هر گاه با ارکستر هم‌راهی می‌شود، در ردیف اول نوازندگان می‌نیشند و اگر در نقش هم‌راهی با تک‌سرا اجرا کند، روبه‌روی او قرار می‌گیرد که در این حالت نقش رهبر تک‌سرا را ایفا می‌کند.

قانون سازان مصری را می‌توان از صدها سال پیش، یکی از بهترین سازندگان این ساز به شمار آورد. از لحاظ دسته‌بندی سازها، همان‌طور که در ابتدا اشاره شد، قانون جز سازهای زهی مضرابی از آلات ذرات الاوتار مطلق است و تعداد سیم‌های آن در مجموع، از ۶۳ تا ۸۴ سیم متغیر است؛ هر چند قانون‌های معمول در ترکیه دارای ۷۲ سیم هستند.

سیم‌های قانون از روده‌ی گوسفند یا نوعی نایلون ساخته شده، که به دور گوشی‌هایی که وضع ستونی دارند، پیچیده می‌شود. وسیله‌ی نواختن در این ساز، مضرابی است که توسط انگشتانه به انگشت سبابه می‌کنند. هر سه سیم قانون هم صدا کوک شده و یک صوت از آن‌ها بر می‌آید، از این رو از قانون ۷۲ سیمی، تنها می‌توان ۲۴ صوت به دست آورد. هر چند که قانون‌های مصری ۷۸ سیمی و ۲۶ صوتی است.

روی سطح فوقانی قانون که متشکل از پوششی چوبی، به شکل ذوزنقه ‌است و در سمت راست نوازنده که قسمتی کما و بیش باریک آزاد دارد و به پنج خانه‌ی چهار گوش (طی ارتفاع ساز) تقسیم می‌شود را، پوست می‌کشند. ضلع سمت راست (به طول تقریبی ۴۰ سانتیمتر) قایم به هر دو مبلغ موازی پیش گفته‌است و ضلع سمت چپ اضلاع موازی را به طور مورب قطع می‌کند.

گاهی چهار تکه جداگانه یا یک تکه، روی پوست خرک نصب می‌شود که به پنج پایه در زیر پوست تکیه می‌کند. در طرف چپ نوازنده ۲۶ گوشی سه تایی به طور عمودی، و ۱۵۶ کلید تغییر دهنده‌ی کوچک مسی، یا از فلزی دیگر، قرار دارند. به این ترتیب، بر روی هر سه سیم هم صدا، ۱۶ کلید، در محلی که سیم‌ها به گوشی‌ها می‌رسند، مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این کلیدها صدای ساز در هر سه سیم جداگانه، اندکی به دل‌خواه زیر و بم می‌شود.

تنظیم کوک به وسیله‌ی گوشی‌ها صورت می‌گیرد. هر گاه نوازنده بخواهد در مقامی دیگر بنوازد، با دست چپ کلیدها را بالا یا پایین می‌برد و در همین حال با دست راست روی سیم‌ها می‌نوازد.

نوازنده‌ی قانون در حالی‌که روی صندلی نشسته‌ است، ساز را در هنگام نوازندگی روی زانوی خود می‌گذارد؛ البته تا ۵۰ سال پیش، ساز خیلی پایین‌تر از بدن نوازنده قرار می‌گرفت.

نوازنده دو دست خود را به فاصله‌ی یک اکتاو، روی ساز می‌گذارد و دست چپ اندکی دیرتر از دست راست به سیم زخمه می‌زند؛ در این حالت صوتی دو صدایی، و هم‌نام به فاصله‌ی اکتاو از ساز شنیده می‌شود.

برای نواختن قانون، آن را روی میزی که تا اندازه‌ای به طرف نوازنده شیب داشته و با وضع نشستن متناسب باشد قرار می‌دهند؛ نوازنده مقابل آن می‌نشیند به طوری که قاعده‌ی بلند جعبه (که سیم‌های ضخیم دارد) در پایین و نزدیک به نوازنده قرار می‌گیرد. میز از صندلی نوازنده کمی بلندتر (و بهتر است زیر آن خالی) است، به طوری که در حالت نوازندگی ساعد با بازو یک زاویه‌ی قایمه تشکیل می‌دهند،
پشت نوازنده، کاملن صاف است و به طرف جلو خم نمی‌شود، آرنج‌ها بیرون از بدن قرار نمی‌گیرند، دست‌ها روی سیم‌ها تکیه نمی‌کند، هر دو دست از شانه‌ها در حالت نواختن آزاد است؛ (به دست فشاری وارد نمی‌شود.) گاه ممکن است نوازنده بنا به ضرورت مجبور به قرار دادن قانون بر روی پا باشد؛ در این شرایط یک پا را بر روی پای دیگر انداخته و ساز را روی پا قرار می‌دهد. حتا می‌توان روی زمین (به اصطلاح عامیانه چهار زانو) نشست و ساز را روی پاها قرار داد.

هنگام اجرای ساز قانون معمولن دست راست به موازات پوست قانون (در قسمتی که پوست به چوب می‌چسبد) و دست چپ در سمت چپ ساز به موازات پرده گردان‌ها و به طور مایل حرکت می‌کند و به این ترتیب دست‌ها در طرفین ساز قرار می‌گیرند.

وسیله‌ی نواختن در ساز قانون عبارت است از دو حلقه‌ی فلزی از جنس نقره، ورشو و یا برنج که به طور پهن و مدور (به اندازه‌ی بند دوم انگشت نشانه) ساخته شده باشد. مضراب‌هایی که داخل حلقه قرار می‌گیرد از شاخ گاو، گوزن و یا بز کوهی ساخته شده‌ است. حلقه‌ها را در انگشت نشانه (بند دوم) قرار داده و مضراب را به طرف داخل دست، میان حلقه و انگشت جای می‌دهند. اندازه‌ی مضراب ساخته شده باید از نوک انگشت نشانه کمی بلندتر باشد و از زیر بند دوم انگشت، پایین‌تر نیاید.

نت نویسی قانون، امروزه  بر روی دو حامل پایینی با کلید «فا» برای دست چپ، و بالایی با کلید «سل» برای دست راست، عمل می شود.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , ,