Saturday, 18 July 2015
04 December 2020
به بهانه سال‌روز درگذشت «ماکس شلر» فیلسوف آلمانی

«پدیدارکننده معرفت»

2010 May 19

محبوبه / رادیو کوچه

mahboobeh@koochehmail.com

نوزدهم می برابر با سال‌روز مرگ «ماکس شلر»  فیلسوف آلمانی است. وی در زمینه پدیدارشناسی و اخلاق فعالیت داشته است و از او به عنوان بنیان‌گذار جامعه‌شناسی معرفت یاد می‌کنند. وی که در سال 1874 زاده شده بود در سال 1928 در گذشت.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

«ماکس شلر» در بیست و دوم  آگوست سال 1874 میلادی  در شهر «مونیخ» زاده شد. اجداد پدرش از حقو‌ق‌دانان و روحانیان پروتستانى شهر «باواریا» بودند. با وجود این، مادرش یهودى تبار بود. از این رو، تصادم و برخورد بین سنت‌هاى دینى و فرهنگى در فضاى خانوادگى او را، علت ‏برخى از کشش‌ها و تمایل‌هاى موجود در شخصیت و آثار او دانسته‏اند.

شلر در دانشگاه «ینا» پزشکى و فلسفه خواند، جایى که «رودلف ایکن» فیلسوف برجسته ایده‏آلیست و مدافع لیبرالیسم فرهنگى پروتستانى، مهم‌ترین استاد او بود.

نخستین کار شلر، رساله‏اش درسال 1899 بود، رساله‏اى که آشکارا از ایکن متاثر بود.

او در سال 1901 به مقام دانش‌یارى غیر‌رسمى در دانشگاه ینا رسید. درسال 1907 به دانشگاه مونیخ رفت، جایى که تفکر او شروع به شکل‏گیرى کرد و روش پدیدار‌شناسى را فرا گرفت. در آن‌جا، توانست در سخن‌رانى‏هاى «ادموند هوسرل» حضور یابد و با مریدان هوسرل حشر و نشر داشته باشد. اندیشه‏هاى پدیدار شناسانه، توجه شلر را به خود معطوف داشت. پس از یک دوره کوتاه تدریس در دانشگاه مونیخ، شلر از تدریس کناره‌گیرى کرد.

دوره دوم زندگى علمى او از همین زمان آغاز شد در دوران جنگ اول جهانى، به دفاع از موضع آلمان در جنگ پرداخت و کتب و مقالات متعددى در این باره نوشت.

یکى از آثار شلر در این دوره، کتابى است با عنوان «صورت‌گرایى در اخلاق و اخلاق مادى ارزش‌ها» او در این کتاب، شرحى پدیدار‌شناسانه و مفصل در باب قلمرو و ارزش‌هاى دینى را نوشته است. به نظر او، هر انسانى باید آن ارزش‌ها را دریابد، زیرا قلمروى است که از بن و ریشه با جهان تجربى، متفاوت است.

پس از جنگ، در سال 1919 براى تدریس فلسفه و جامعه‏شناسى دعوت مى‏شود که در همین زمان به شرح و بسط جامعه‏شناسى معرفت اشتغال داشت.

از سال 1924 دوره سوم فکرى و علمى شلر آغاز شد. او بتدریج، اعتقادش را به مذهب کاتولیک از دست داد و سرانجام کلیسا را ترک کرد. این تحولات فکرى و جد و جهدها، در آثارش شرح داده شده و انعکاس یافته است.

و اما سرانجام ماکس شلر در 19 می سال 1928 در فرانکفورت درگذشت.

پس از مرگ شلر مدت‌ها از او و اندیشه‏اش غفلت‏ شد، تا آن‌که پس از جنگ جهانى دوم، اقبال به پدیدار شناسى و اگزیستانسیالیسم در فرانسه، باعث توجه جدى به آثار او شد. و سرانجام، ترجمه برخى از آثار و نوشته‏هاى او، علاقه عالمان علوم اجتماعى را بیشتر برانگیخت.

از نظر شلر بنیادهاى هستى شناختى جامعه از طریق فراهم نمودن زمینه‌هاى واقعى اندیشه‌هاست که بر آن‌ها تاثیر مى‌گذارند و اندیشه بالقوه را بالفعل مى‌سازند. شلر این رابطه را به ربط میان آب پشت سد و سد تشبیه مى‌کند.

همان طورى که سد، در تولید آب نقشى ندارد، بلکه تنها نتایج حاصل از فرآیند تولید آب را هدایت مى‌کند، جامعه نیز مانند سد در تولید ساختار منطقى معرفت نقشى ندارد بلکه تنها با دریچه‌هایش جلوى انتشار اجتماعى یک نظام معرفتى را مى‌گیرد و یا آن را آزاد مى‌کند.

از نظر شلر جامعه براى وجود افکار، موثر، اصلى است. ولى در ایجاد ذات آن‌ها، اثرى ندارد. او از یک سو مایل است نشان دهد که عقل از نظر تاریخى، ثابت است و از سوى دیگر مى‌کوشد تا جریان تحول معرفت و صور متعدد قابل تمییز آن را که به صورت‌هاى فردى و یا جمعى در چندین ساخت مختلف پدیدار مى‌شوند، طى تسرى تاریخى آن‌ها را کشف نماید.

از نظر وی فکر و روح انسانى در اعصار مختلف تاریخى و اجتماعى به هیت‌ها وترکیب‌هاى خاصى بروز یافته است، در نهاد همه آن‌ها تجلى یک عقل و حقیقت و ارزش مطلقى دیده مى‌شود که ماهیتن وراى همه آن‌ها قرار دارد.

و هم‌چنین شلر طى بررسى‌هاى خود به این نتیجه رسید که نقش جامعه نسبت به نظام آگاهى‌هاى ما نوع عمل‌کرد انتخابى است، یعنى مناسبات اجتماعى مى‌توانند در شرایط معین و در زمان‌هاى مشخص فکر را به درک جریان‌هاى درون ذهنى و یا برون ذهنى هدایت کنند ولى محتواى عقلى و یا مایه اساسى دانایى‌هاى ما از دست‌برد تمایلات اجتماعى مصون است و لذا نسبیتى که در اثر نفوذ جامعه و تاریخ بر معارف ما حکومت مى‌کند، بیشتر شامل شناخت‌هاى متداول و نظام‌هاى فکرى متوسط مى‌شود.

منبع‌ها:

ویکی‌پدیا

نگاهی به جامعه شناسی ماکس شیلر

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,